Wjelk a jehnjo

.

Wjelk a jehnjo

Iwan Andrejewič Krylow

.

Tón sylny přeco słaboh winuje:

We stawiznach ja wo tym wjele słyšu,

Nic stawizny pak nětko pišu,

Tuž tule wo tym fabla je.

.

W dźeń horcy jehnjo přińdźe k rěčce chłódnej,

Zo piło by. A běhaše Wjelk hłódny

Tam – kajke bě za jehnjo njezbožo!

Wjelk widźi dobytwu, a k njej so měri,

Chce pak, zo wupadało wšo

By zakonske, a křiči: „Kak směš ty z błazniwym

Tym nosom błučić moju wodu z jiłom? 

Haj za lózyskosć tu

Ja hłowu ći nětk wottorhnu!“

„Wjelk česćeny njech moju wotmołwu

Nětk słyši. Prajić směm, zo dele po rěce

Wot njeho piju ja, a piće chłódnjate,

Tu wodu, błučić scyła njemóžu,

Wjelk česćeny njedyrbi hněwać so“.

„Na łži mje winuje to jehnjatko?!

Je lózosć najwjetša na cyłym swěće!

Ja pomnju, zo ty w předposlednim lěće

Mi někotre hrubosće prajił sy.

Sym tule křiwdu zabył, mysliš ty?“

„Ja lěto stary njejsym šće, njech Wjelk mi woda“,

To jehnjo praji. „To snadź bratr twój bě“.

„Ja nimam bratrow“. „Mi wšojedne je,

To dokładnje bě něchtó wašoh roda.

Wy sami, waše psyki, waši pastyrjo,

Mi žanoh dobra ženje njepřejeće,

Hdyž móžno je, mi hnydom zeškodźeće –

Ja z tobu wotliču nětk za wšitko!“

„Ach, na čim wina sym?“ „Mjelč! Mje juž zmučnił sy ty,

A winu twoju rozumić ja njejsym chcył.

Ty samo wina sy, zo njejsym runje syty“.

To rjeknywši, je Wjelk do lěsa jehnjo sćahnył.

.

Přełožił Pawel Dolgopolow

Titanic, zrudny mytos modernych časow

Dźensa lědma čitarja namakaš, kotryž wo Titanicu ženje słyšał njeje. Mnozy widźachu Jamesa Cameronowy sławny film a stawizna Titanica je za nich předewšěm lubosćinska stawizna Jacka Dawsona, sympatiskeho dyrdomdejnika, kiž w Parisu prostitutki molowaše, a jeho lubeje Rose, kotruž jeje mać nućeše, zo by so na bohačka wudała, kotrehož njelubowaše. Realita woprawdźiteho Titanica pak tak romantiska njebě.

Łódź Titanic bu natwarjena w Belfasće w Irskej, na morjo pak wujědźe dnja 10. apryla 1912 ze Southamptona. Někotři so na Titanicu pućować bojachu, dokelž bě tajka přiwěra, zo móže prěnja pławba njezbožowna być, a w poslednim wokomiku ju wotprajichu. Druzy pak dyrbjachu stawka dla na Titanic hić, někotre łódźe mjenujcy njedóstachu wuhlo. Hižo w Southamptonskim přistawje Titanic nimale znjezboži, wón bjezmała do mjeńšeho parnika zrazy, kiž tam kótwicowaše. Někotři pasažěrojo so stróžichu a so rozsudźichu, we francoskim přistawje Cherbourg wostać, hdźež měješe Titanic přistawić. Tež w Cherbourgu wotmě so njepřijomna podawizna: jedyn namórnik sej mjezwočo wočorni a při štwórtym – slepym – wuhenju započa skakać a rejić. Tež tu so někotři pućowacy nabojachu a radšo we Francoskej wostachu. Tak sej woni žiwjenje wuchowachu.

Někotři pasažěrojo na Titanicu njeběchu mjenje zajimawi hač Jack Dawson a Rose. Na nim pućowaštaj na přikład dwaj Łaćonskoameričanaj baskiskeho pochada, Ramón Artagaveytia a Manuel Ramírez Uruchurtu. Ramon Artagaveytia bě so narodźił w Uruguayu, ale hižo něšto lět bě žiwy w Argentinskej. W lěće 1871, hišće we starej domiznje, bě dožiwił woheń na łódźi America blisko přibrjoha Punta Espinillo. Na tutej łódźi bě pućowało 164 pasažěrow, wjetšina bě zahinyła, jenož 65 bě so wuchowało. Don Ramón bě do morja skočił a k brjohu płuwał. Z tutoho dožiwjenja měješe wón trawma, jemu so druhdy dźiješe, zo wšo dokoławokoło njeho so pali, zo žiwi ludźo so pala, a słyšeše křik „Woheń!“. Hdyž bě na łódźi, woblěkaše sej płuwanski lac a běžeše na łubju. W starobje 71 lět Ramón Artagaveytia na Titanicu zahiny.

Manuel Ramírez Uruchurtu bě mexiski prawiznik a politikar, jenički Mexičan na Titanicu. Don Manuel bě spřećeleny z politikarjom Ramónom Corralom, přiwisnikom diktatora Porfiria Díaza. Po diktatorowym padźe dyrbješe don Manuel do Europy ćeknyć, hdźež zetka so ze swojim přećelom Ramónom Corralom. Wón chcyše so do Mexika z francoskeho přistawa Cherbourg z parnikom Paris wróćić, ale jeho znaty Guillermo Obregón jeho přeswědči, zo by sej z nim kartku wuměnił a na Titanicu pućował. Hdyž so Titanic tepješe, dósta don Manuel jako zapósłanc parlamenta městno we wuchowanskim čołmje čisło 11, ale pasažěrka druheje rjadownje Elizabeth Ramell Nye (29 lět) prošeše, zo bychu ju do čołma wzali, dokelž w New Yorku na nju pječa jeje mandźelski a syn čakaštaj. Don Manuel jej potajkim swoje městno přewostaji, prošeše ju jenož, zo by jeho žonu a sydom dźěći w Mexiku wopytała a jim wo poslednich wokomikach jeho žiwjenja powědała. Elizabeth Nye to hakle dwanaće lět pozdźišo sčini. W lěće 1912, jako so Titanic podnuri, njebě wona wudata a njeměješe dźěći.

Wosebje hnujaca bě stawizna dweju hólčkow z Titanica. Jeju nan Michel Navrátil bě słowakski krawc z města Sereď, kiž bě so do Francoskeje přesydlił a tam za prominentne wosobiny šiješe. Wón so z Italčanku Marcelle woženi a měješe z njej dwě dźěsći, Michela (Lolo, za čas podnurjenja Titanica 4 lěta) a Edmonda (Momo, 3 lěta). Marcelle z dźěsćomaj muža wopušći a wón so rozsudźi, zo dźěsći skradźu wotwjedźe a z nimaj do Ameriki ćeknje. Wón sej wot přećela Louisa Hoffmana jeho pućowanski pas wupožči a jako Louis Hoffman z hólčkomaj do Southamptona wotjědźe. Wottam so na Titanicu do New Yorka wjezeše. Ludźom na parniku wón praješe, zo je wudowc a zo chce w Americe nowe žiwjenje započeć. Wšě běchu přeswědčeni, zo dźe wo francosku swójbu. Hdyž so Titanic nurješe, dowolichu hólčkomaj do wuchowanskeho čołma zastupić, ale jeju nan dyrbješe na łódźi wostać. Hdyž wuchowani pasažěrojo w New Yorku přistawichu, francoski diplomat spyta, z Michelom a Edmondom so francosce rozmołwjeć, ale wonaj jeho njerozumještaj. Potom z nimaj druzy diplomatojo rěčeć spytachu; hakle hdyž awstriski konsul započa čěsce rěčeć, Michel jeho wobja. Potom hižo njebě ćežko, jeju mać w Europje namakać a ju do Zjednoćenych statow přeprosyć, zo by swojej dźěsći domoj wotwjezła.

Njedźela 14. apryla bě posledni dźeń Titanicu. Rano w jědźerni prěnjeje rjadownje wotmě so Boža słužba, kotruž kapitan Edward John Smith nawjedowaše. Wěriwi spěwachu kěrluš O God, our Help in Ages Past (https://www.youtube.com/watch?v=yKP_XxCBDZY), kotrehož słowa bě Isaac Watts, wosebje nadarjeny jendźelski wučenc, napisał. W nocy w 23.39 hodź. zrazy Titanic do lodoweje hory. Pytnychu to jenož ći, kotřiž na najnišej łubi pućowachu. Druzy pasažěrojo zrozumichu hakle, jako łódź zasta, zo bě so něšto stało. Woni docyła njewěrjachu, zo dźe wo něšto wažne. Woni stewardow prošachu, zo bychu wonka na łubi pohladali, što bě so stało, žortowachu a potom so tež z kuskami loda zabawjachu.

Ale Titanic započa so podnurjeć. To bě jara chutna situacija, dokelž łódź njeměješe dosć wuchowanskich čołmow – jenož za něhdźe třećinu pućowacych a namórnikow. Łódźotwarc Thomas Andrews bě namjetował, zo by Titanic wjace tajkich čołmow dóstał, ale jeho předstajeni měnjachu, zo hdy by łódź wjace wuchowanskich čołmow měła, njebychu so pasažěrojo na hornjej łubi komodnje wuchodźować móhli. Nimo toho bě na započatku jenož jara mało pućowacych zwólniwych, do wuchowanskich čołmow zastupić. Wjetšina so boješe, zo so na zymnym morju zazymni. Tohodla oficěrojo dowolichu, zo bychu do prěnich čołmow tež mužojo zastupili, pozdźišo do nich jenož žony a dźěći pušćachu. W prěnich wuchowanskich čołmach wosta wjele njewobsadźenych městnow.

Blisko Titanica kótwicowaše ameriski parnik Californian. Jeho wobsadka pytny, zo je blisko druha łódź, ale jej so zdaše, zo dźe wo mjeńši parnik, nic wo Titanic. Hačrunjež namórnicy rakety Titanica widźachu, myslachu sej, zo so pućowacy na wonej łódźi z nimi zabawja. Hakle rano, hdyž bě hižo přepozdźe, zhonjachu, zo bě njeznata łódź Titanic a zo je so podnuriła.

Titanic podnuri so póndźelu 15. apryla we 2.20 hodź. rano. Ameriski parnik Carpathia jemu na pomoc spěchaše, ale jeho wobsadka móžeše jenož tych wuchować, kotřiž běchu w čołmach. Jako so Titanic podnuri, wjetšina pasažěrow a namórnikow w płuwanskich lacach do wody skoči, ale nimale wšitcy zahinychu – woni w zymnym morju zmjerznychu.

Někotři ludźo běchu přeswědčeni, zo běchu tutu jendźelsku łódź Irojo zakleli, kotřiž běchu ju natwarili. Druzy měnjachu, zo bu Titanic wot samoho spočatka zaklaty, dokelž pječa měješe serijowe čisło 390904, kotrež hodźi so čitać „NO POPE“, to rěka „žadyn bamž“. To pak njetrjechi, dokelž Titanic tuto čisło ženje njeměješe.

Z Titanicom bě na wěste wašnje zwjazany ameriski spisowaćel Morgan Andrew Robertson, syn kapitana na sewjeroameriskich Wulkich jězorach (Great Lakes). Wón na Titanicu njepućowaše, ale w lěće 1898 wuńdźe jeho krótka nowela Futility wo britiskim zamórskim parniku Titan, kiž srjedź Atlantika do lodowca zrazy, a dokelž dosć wuchowanskich čołmow njeměješe, wjetšina pasažěrow zahiny. Podobnosć z Titanicom bě wulka. Nimo toho wuda wón w lěće 1914, jako hišće nichtó na nadpad Japanskeje na hawaiiski přistaw Pearl Harbour njetukaše, powědančko wo tym, kak Japanjenjo bjez toho, zo bychu wójnu připowědźili, Zjednoćene staty nadpadnychu, wosebje pak ameriske łódźe nadpadowachu, kotrež na Hawaii płuwachu. Měješe snano Morgan Robertson wěšćerskeho ducha…?

Titanic měješe sydom łubjow, ale Jack Dawson ani jeho lubka Rose na žanej z nich ženje njesteještaj. To pak njerěka, zo nima Titanic wěstu mytisku dimenziju. Hdy by so za Homerowy čas potepił, snano njeby Platon wo Atlantis pisał, ale wo Titanicu. Nic wo kraju, kotryž morjo póžrě, ale wo hordoznej łódźi, kotruž bóh Poseidon potepi a tak čłowjeka pochłosta, kotryž chcyše so porno njemu powyšić…

Hendrich Vacek

Prjatkowanje

                                                                                  Jan 14,23–27

Witam Was wutšobnje na prědnem dnju swětk. Tekst stoj napisany we ewangeliju swětego Jana we 14-tem stawje wót 23. až do 27. štucki: Jezus wótegroni a źašo k njomu:

Chtož mě lubujo, ten buźo mójo słowo źaržaś, a mój Wóśc buźo jogo lubowaś, a my buźomy k njomu pśiś a wobydlenje pódla njogo wucyniś. Chtož mnjo njelubujo, ten njeźaržy móje słowa; a to słowo, kótarež wy słyšyśo, njejo mójo, ale togo Wóśca, kenž mě pósłał jo. Take som ja wam gronił, až som hyšći pódla was był. Ale ten troštaŕ, ten swěty Duch, kótaregož Wóśc we mójom mjenju buźo pósłaś, ten samy buźo was wšykno wucyś a was rozespominaś wšyknogo togo, což ja wam gronił som. Měr wóstajiju wam, swój měr wam dawam; ja njedaju wam, ako swět dawa. Waša wutšoba se njeslěkaj a se njebój.

Jo, luba wósada! Njechamy ako kśesćijany cesto pšawje měś? My comy jadnogo atraktiwnego fararja měś, až se w našej wósaźe něco stanjo. My comy jaden rědny Bóžy dom měś, až se tam nutśikach derje cujomy, comy měś wjele źiśi w kśesćijańskej swójźbje, až my naźeju za pśichod we wósaźe mamy, comy wjele pomocnikow měś, gdyž se něco twari, comy měś zarědowanja we wósaźe, až se tež druge wu nas derje cuju. Ale njegótujomy cesto ten drugi kšac prědk togo prědnego? To wšykno pak jo móžno, gdyž nam Bog k tomu swójogo swětego Ducha dajo. To su wšykno naše žycenja, a źinsa su swětki, a my trjebamy togo swětego Ducha a z tym nazgónijomy lubosć. Jo, my smy žywe wót teje lubosći, kótaruž dostawamy a dalej dawamy. Lubosć njamóžomy kupiś abo ju sami gótowaś, wóna wóstanjo jaden dar.

Jo, Bog co swójej wósaźe nejwětšu lubosć dariś, až ta wósada na swěśe žywa byś móžo. Jo, Bog ma nas lubo. Kak wón to gótujo? Jo, rownož tak, kaž my to cynimy, gdyž někomu něco darimy a dar rědnje zapakujomy. Bog pak zapakujo swóju lubosć do swójogo słowa, až wóna pśez naše wucho dłymoko do našeje wutšoby źo, a až se žednym wopacnym zacuśim njepódajomy, a my wěmy, až wón to tak měni, kaž wón to groni. To słowo bydli we nas a we nas jo wokoło nosymy. Pśecej zas jo doprědka holujomy a pón tyknjomy jo zasej pšec kaž bogaty pókład. My trjebamy swětego Ducha, až my nazgónjenja z wěru gromaźiś móžomy.

Pśecej zas słyšymy wót staršych luźi, kótarež wót jich žywjenja powědaju, wót dobrych a wót śěžkich dnjow, a co su sami dožywili w tych cełych lětach. Te cełe tšojenja wugótuju jich žywjeńske nazgónjenja. Na tu wašnju zgónijomy, kak su tu wěru wužywali a ku dowěrje Bogu žywe byli. Jo, z naźeje a dowěry su pśecej zasej pócerali, to jo jich žywjenje bogate gótowało a skšuśiło jich wěru. My trjebamy swětego Ducha, aby změrom žywe byli. Chtož měr ma, tomu se źo derje. Kuždy co měś měr we žywjenju, a to tež mjazy ludami na cełem swěśe. Póžedanje za měrom a pšawdosću, za wěstosću a dowěru njejo drje žednje tak wjelike było kaž nět we našych dnjach. Gdyž měr se kněžy, stoj nam pśichod wótcynjony, a źož měr bydli, tam stej pśijaśelnosć a gluka suseda a luźe su spokojom. Źož měr našo žywjenje póstaja, tam jo pšawdosć doma. Chtož we měrje žywy jo, ten tež póznajo gódnosć a zmysł swójogo žywjenja. Žeden cłowjek, žeden lud, žedna wósada njamóžo bźez měra žywa byś, abo wóni rozpadnu. Wjele idejow dajo, kaž se měr na swěśe zdźaržaś a skšuśiś móžo, ale dajo tež wjele rozpadankow.

Luźe se chopinaju waźiś dla małych wěcow, su njespokojne z tym, což maju, a worduju zawidne na drugich. Smy-li južo bogate, pón comy hyšći bogatše byś. Chude su chude a worduju hyšći chudše. Tu njepšawdosć njamóžomy ceło ze swěta spóraś.

Jezus Christus pśipowěźejo a dajo nam togo swětego Ducha, až my to wopacne pušćijomy a to pšawe popadnjomy. Jezus Christus dajo nam togo swětego Ducha, až se naša dobra wóla pśecej zasej njerozbijo, ale ju dožywijomy a se winšujomy měr na zemi. Źinsa a pśecej comy Boga za swójim swětym Duchom prosyś. To jo naš prědny kšac, pón móžomy tež tych wjele drugich kšacow cyniś a byś jadna wěrjeca wósada.

                                                                                                          Amen

Helmut Kurjo

Jutry w Serbach

Njebjelčanscy křižerjo so domoj wróća (Awtor Julian Nyča, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons)

Nět nawróća so ptačata

A nalěćo nam připowědźa

A trawički so zazelenja

Wot sylzow rosy wočerstwjene.

Tež ptački swoje hnězda znaja

Hač baćon abo łastojčka

Haj, jich lońše hnězdaška

Jich witaja, sće zaso doma.

Nětk dyrbja měć so do spěcha

A rjedźić a wšo přihotować,

Zo by mać přiroda jim wobradźała

Do hněžkow nowe žiwjeńčka.

Tež wonka wšitka Boža stwórba

So hotuje na jutrońčku.

W bujnym kćěwje wšitke štomy,

Kerki, kwětki, Boha chwala.

Tu cyła wulka Boža stwórba,

Wšě haleluja zdychuja,

Hdyž hłosy křižerjow jim mócnje

W trunach jutrow zaklinča.

Tež tupot koni k tomu słuša

A pyšnosć kóždoh’ jednotnje

Tež woni swjatosć začuwaja,

Haj, tónle dźeń je jónkrótny.

Njech Boža stwórba žohnuje

Wopor konja, křižerja.

Njech je tež dale nam wšěm miła

Mać tróštarka a kralowna.

Nětko pak mać Boža čaka

Na swojich dźěći, křižerjow,

W Róžeńčanskej swjatnicy, hdźež mać wo zakit proša,

Kiž jeje syna sławjachu.

Regina Šołćina

福島第一 Fukuśima pó 10 lětach

Ja wjelgin rad myslim slědk na swój rědnučki cas w Japańskej: na swóje małke bydlenje w bliskosći rěki Hirose, na woglědy do buddhistiskich tempelow, na młoge drogowanje do Tokija ze spěšnikom Shinkansen źěła swěteje góry Fujiyama a wjele, wjele dožywjenjow z japańskimi luźimi. W prowincy Tohoku som se tak derje cuł, až som se pśemyslił, na pśecej tam wóstaś.

Sendai, kenž jo głowne město prowincy Tohoku. Prězy mójo bydlenje pśi rěce Hirose.

Ta zelena krajina mójich cowanjow jo pśišła pśed 10 lětami do głownych powěsćowych wusćełanjow na cełem swěśe. Wót swójich pśijaśelow som dostał tšašne bildki wuglědajuce ako inferno. Njejsom mógał se pśedstajiś, až w pówabnej Japańskej něco takego jo móžne. Ceło zacwiblowany jo mě pśijaśel pisał, až połoženje jo kradu bźeznaźejne. Žeden pśichod za sebje a familiju w Japańskej wěcej njewiźi a lěc njamógu wšykne do Nimskeje wudrogowaś.

Co jo se stało? Symboliskej cyfry w Americe stej 9–11; za Japanarjow to stej 11–3: 11. měrca 2011 jo se tšojło mócne móŕske rdžanje w Pacifiku, něźi 100 km pśed pśibrjogom Tohoku. Jo trało jano 2 min, ale napórało wjele škódow. Wušej togo jo zawinowało nejwětšy tsunami w japańskej historiji. Wót togo casa stoj wšuźi w leksikonach za tu katastrofu „zemjerdžanje w Tohoku”. Głowna kupa Honšu jo se pósunuła wó 2 m, a zemska wós jo se wótchyliła wó 16 cm. Slědujucy tsunami jo měł 180 km šyroku gigantisku žwału wó wusokosći 3 m do 40 m. Wušej 20000 luźi jo wumrěło. Centrum znicenja jo był městaško Minamisanriku, kótarež jo žwała ceło póžrěła a něźi 9000 wobydlarjow zalała.

Apokalyptiski wobraz mójogo pśijaśela Takashi Sekiguchi. Wón jo jen pśirownał wobrazoju Noachowego kašća (Gustav Doré: Le lâcher de la colombe, 1870).

To stej prědnej dwě katastrofje, zawinowanej wót pśirody. Za tśeśu katastrofu jo cłowjek sam zagronity. 12 to 15 m wusoka žwała tsunamija jo prasnuła teke na milinaŕnju Fukuśima nr. 1, kótaraž jo była w 60ych lětach natwarjona ako prědna jědrowa milinaŕnja Japańskeje direktnje pśi brjogu Pacifika. Take tšachoty njejsu byli pśedwiźone: Šćitna murja jo jano 2 m wusoka była. W slědu wódoweje masy situaciju njejsu wěcej mógali kontrolěrowaś: Wótpołdnja 11 měrca jo eksploděrował prědny blok milinaŕnje. Chłoźenje jo wupadnuło a jo pśišeł k jědrowemu rozškrěśeju w tśich reaktorach.

Gaž źinsa glědam hyšći raz na te wobraze a wideja, łdzy mě ronje. Atomowa katastrofa we Fukuśimje jo rezultat mytosa wěstosći. Móje kolegi fyzikarje a inženjery su wěrili, až wšykno, což se móžo staś, maju pód kšutu kontrolu. Take inferno pak móžo se wóspjetowaś wšuźi na swěśe, źož se mysli, až maju taku wusoko wuwijanu technologiju a wšykno jo perfektnje zawěsćone. Ta wěstosć, až wšykno jo pśeorganizěrowane se něnto teke w Nimskej wuzgubijo, w drugem zwisku w casu pandemije.

Typiska bildka bźezmócnosći pó jědrowej katastrofje (z lista wót Takashi Sekiguchi).

Nikola Tesla, sławny elektroinženjer ze Serbiskeje, jo gronił, až atomowa energija njedajo se wužywaś, daniž we wójnje, daniž w ciwilnem žywjenju. Nimske politikarje su to skóńcnje rozměli, ako su pśed 10 lětami wótstup wót jědroweje energije wobzamknuli. Siegmar Gabriel jo tencas gronił, až atomowa energija jo ako startowaś z lětadłom a njewěźeś, źo jo móžno pśizemjeś. Pšawje ma: Hyšći źinsa njamamy žedno pśizemišćo. To groni w tom paźe: Dokóńcne składowanišćo za atomowe wótpadki se wšuźi pyta, teke we Łužycy.

Śim groznej su 10 lět pó katastrofje problemy we Fukuśimje: Nichten njewě, kak dłujko buźo traś, wšo do rěcha spóraś. Žedna technologija njeeksistěrujo, kak wobchadaś z promjenjecym materialom z reaktorow. Dotychměst jen jano wochłoźuju a producěruju tšašnje wjele radioaktiwnje kontaminěrowaneje wódy, kenž kśě spusćiś do mórja, dokulaž ju niźi njamógu wěcej składowaś. Zrumowanje a wótpóranje wótpadankow trjeba pó wšom zdaśu dalšych 30 do 40 lět. Zastupniki japańskego kněžaŕstwa su wuznali, až dopołne zasej zasedlowanje ewakuěrowanego wobydlaŕstwa wót 150000 luźi we cełej prefekturje Fukuśima drje njebuźo móžne wusokego stopjenja promjenjenja dla.

Což Japańsku nastupa, wóstanjom skeptiski. Zasej wiźe koncerny swóju šansu, wjelike pjenjeze z jědroweju techniku zasłužyś. Až do lěta 2019 su w Japańskej cowali, až olympiske graśa daju zemju móžnosć, ceły dezaster zabydnuś. Tšašnje wjele pjenjez wót wušej 22 miliardow € su plumpali do pśigótowanja. Něnto jo pak z koronu jasne, až žedna japańska lěśojska bajka njebuźo. Protesty pśeśiwo olympiaźe a zbrojśeju pjenjez pśiběraju.

„Luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu“ (Bertolt Brecht, Wójnska fibla). 10 lět pó rozbuchnjenju reaktorow w milinaŕni Fukuśima se znowa naraźijo w Europje, wužywaś jědrowu energiju ako pśewšo ekologisku alternatiwu. Zašćitowarje jědroweje energije pśiśpiju cłowjestwoju, wěsće składowaś atomowy wótpad na ¼ milion lět. Rownocasnje maju za njezamóžne, składowaś energiju słyńca, kótaraž jo wob źeń zezběrana. Lubjej kśě wukludnu atomowu milinaŕnju pśi rěce město wětšowych milinaŕnjow, kótarež skazyju rozglěd.

Wěrnosć jo, až późěl wobnowjeńskich energijow nadalej pśiběra. Wót 42 % w lěśe 2019 jo stupał na łoni 47 % w Nimskej. K prědnemu razoju jo měła wětšowa energija nejwětšy późěl na do seśi zapušćoneje miliny a nic fosilne žrědła.

Dr. habil. Hartmut S. Leipner (Žylowk a Hala nad Solawu), fyzikaŕ na uniwersiśe Mjertyna Luthera w Hali a Wytparku

Serbski rodopis

Paleta móžnosćow zabawjenja je šěroka. Za někotrych je to awto abo motorske. Za druhich je to karnewal, telewizija, kopańca abo pućowanje. Najwjace z nas wužije kombinaciju wšelakich aktiwitow. A potom je tam hišće wulka zběrka hobbyjow, wot zběranja listowych znamkow hač k awtam a Bóh wě što hišće.

Jedyn z najspěšnišo rosćacych hobbyjow, znajmjeńša tu w Americe, hdźež sym skoro dwaj lětdźesatkaj žiwy, je slědźenje za swójskimi předchadnikami. Je to tež mój hobby, kotryž sym kónc 90-tych lět započał a kotremuž so přeco hišće wěnuju, přeco hdyž mam někotre hodźiny chwile, tute za to wužiwam. Rodopis, němsce Ahnenforschung abo mjezynarodnje znaty pod łaćonskim zapřijećom genealogija, bě w poslednich 20 lětach hobby, kiž je so tu najsylnišo wupřestrěł. W Europje maš tež genealogiskich slědźerjow, ale procentualnje mjenje hač w Americe. Zwisuje to z tym, zo chcedźa mnozy Američenjo wědźeć, štó jich předchadnicy su. Cil tutoho slědźenja je, tak wjele předchadnikow kaž móžno  zestajić. Wužiwanje DNA-slědźenja je najmłódši dźěłowy grat, hdyž zwučene metody rodopisa njedosahaja.

Za serbski (a tež němski) rodopis su najprjedy stawniske zapiski najwažniše, znajmjeńša wróćo hač do lěta 1876. Do toho su potom cyrkwinske knihi žórło, kiž maja najkmańše informacije. Podłožki stawnistwa, kotrež su młódše hač 110 lět (za porody), móža so jenož skazać, hdyž móžeće dopokazać, so sće direktny potomnik předchadnikow, za kotrychž so zajimujeće. Za dokumenty mandźelstwa je to 80 lět a za smjertne dokumenty 30 lět. Wšo, štož je starše, móže so bjez problema na stawnistwje abo w archiwje skazać.

Zapiski cyrkwinskich knihow serbskich katolskich wosadow su so wot spočatka tutych knihow hač do lěta 1876 digitalizowali. Tute móža so w syći darmotnje docpěć, w katolskej datowej bance Matricula (https://data.matricula-online.eu/de/). Ewangelske cyrkwinske knihi so tež pomału do syće staja, ale wulki dźěl wosadow, kotrež hišće serbske su abo jónu serbske běchu, hišće we syći njejsu, wosebje ewangelske wosady wuchodneje Sakskeje tam hišće njenamakaće. Datowa banka ewangelskich cyrkwinskich knihow Němskeje je Archion (https://www.archion.de/). Archion, we nošerstwje ewangelskeje cyrkwje Němskeje, njeje darmotna, ale pohladanje, hač je jedna wosadna kniha hižo tam, abo nic, to je darmotne. Za bywše serbske wosady srjedźneje a Delnjeje Łužicy, kotrež hišće w syći njejsu, dyrbiće tučasnje hišće do ewangelskeho archiwa do Berlina (https://www.landeskirchenarchivberlin.de/).

Matricula a Archion maja we syći te jednotliwe strony cyrkwinskich knihow jako digitalne wobrazy. Njenamakaće tam žadyn indeks mjenow jednotliwych wosobow. Eksistuja datowe banki, kotrež maja indeks wosobow, ale  indeks za Serbow hišće njeeksistuje. Jenički indeks, kiž ma mjez druhim někotrych Serbow nutřka, je datowa banka FamilySearch (https://www.familysearch.org/de/), kotraž je w nošerstwje Cyrkwje Jězu Chrysta swjatych poslednich dnjow. Wužiwanje tuteje datoweje banki je darmotne, ale dyrbiće so tam zapisać, kaž je to prawidło pola skoro wšěch genealogiskich datowych bankow. W tutej datowej bance je někak 7,5 miliardow mjenow a 99,5% wot nich je so mjez 1500 and 1910 narodźiło. Podźěl serbskich mjenow je tam kaž kapka wody w jězorje. Kaž wupada, sym tučasnje jenički Serb, kotryž tam (hornjo)serbske mjena zapoda. A to su zwjetša moji předchadnicy a jich přiwuznistwo.

To njerěka, zo sym jenički serbski rodopisny slědźer, znaju hišće druheho a wěm wo třećim. A snano je w Serbach wjace tajkich slědźerjow, wo kotrychž ničo njewěm. Njeby to krasny són był, hdy bychu we FamilySearch wšitcy Serbja poslednich lětstotkow byli? Ale snano by to tež šok był, hdy by tón abo tamny slědźer zwěsćił, z kim je přiwuzny.

Naposledk hišće něšto za tych, kotřiž wo rodopisu jako hobbyju přemysluja. Je to fascinacija, hdyž widźiš, kak swójski rodopis (abo: rodoštom) (Stammbaum) rosće, ale štož je typiske za kóždy wjetši hobby, je to z wjele dźěłom zwjazane. Čisło direktnych předchadnikow so z kóždej generaciju podwoji: dwaj staršej, dwaj dźědaj a dwě wowce, štyrjo pradźědojo a štyri prawowki a tak dale. Za 20 generacijow wuslědźenych do kóždeho směra, to docpějeće někak lěto 1500. A potom maće mały kusk wjac kaž 1 milion direktnych předchadnikow. Njewěriće to? Wzmiće sebi ličak a přepruwujće to. Ale my tež wěmy, zo w lěće 1500 njeje jedyn milion Serbow žiwy był. Budźeće widźeć, zo je wjele staršich linijow sylnje mjez sobu přiwuznych a zo maće jednoho abo tamneho předchadnika we wjacorych linijach.

W syći je wjele kursow, kotrež wuča, kak ze slědźenjom rodopisa započinać. A wjele z nich je darmotnych, hdyž tróšku pytaće. Wikipedia a FamilySearch-Wiki maja wjele dobrych pokiwow. GenWiki ma dobry nawod za nowačkow (http://genwiki.genealogy.net/Leitfaden_f%C3%BCr_Anf%C3%A4nger). SLUB w Drježdźanach (https://www.slub-dresden.de/forschen/citizen-science/familienforschung/) a tež Drježdźanske towarstwo za genealogiju rady dale pomhatej (https://www.dresdner-verein-fuer-genealogie.de/). Najwjetše wužadanje budźe snano nawuknjenje čitanja stareho němskeho rukopisma, ale tež tu su kursy w syći poskićene. A hdyž dźe wo prašenje serbskeho rodopisa, móžeće so tež mje prašeć. Snano mam wotmołwu 😊 .

Milan Pohonč 

mpohontsch@gmail.com

Majsebuch, drohoćinka židowskeho pismowstwa

Prěni króć zhonich wo Majsebuchu w lěće 1988, jako přihotowach swoje nastawki wo moldawskim a jiddiskim pismowstwje za słownik spisowaćelow. Čitach Jakuba Markovičowu rjanu čěsku antologiju jiddiskeje prozy a w předsłowje přirunowaše awtor Majsebuch z arabskej Tysac a jednej nocu. Tuto přirunanje njetrjechi, dokelž w Majsebuchu je nabožina wjele wažniša hač w Tysac a jednej nocy, hodźi so samo prajić, zo je Majsebuch nabožna kniha. W lěće 1602 ju wuda w Baselu Jaakov bar Avraham, znaty tež jako Jacob Pollak, kiž měješe hebrejske přimjeno Jaakov Mocher Sfarim (to rěka knihikupc) a němske Jacob Buchhändler. Wón so narodźi w Mezriču na dźensnišej Ukrainje, jako dorosćeny pak skutkowaše w Conrada Waldkirchowej knihićišćerni w Baselu. Hačrunjež wón dźěłaše jako korektor, a dyrbješe potajkim hebrejšćinu derje wobknježić, namakamy w hebrejskich słowach w jeho knize tójšto zmylkow.

Majsebuch je kniha stawizničkow a stawiznow z hebrejskeho (a aramejskeho) nabožneho pismowstwa, kotrež Jaakov bar Avraham jiddisce napisa, zo bychu je tež žony a mjenje zdźěłani ludźo zrozumili, kotřiž hebrejsce njemóžachu. Dale kniha wobsahuje powědančka a legendy ze Srjedźneje a Zapadneje Europy. Jaakob bar Abraham wězo njepisaše w modernej jiddišćinje, w kotrež tworjachu tak mjenowani wulcy klasikarjo Mendele Mojcher Sforim, Šolom Alejchem a Jicchok Lejb Perec abo pozdźišo na přikład Der Nister, Dovid Bergelson abo Isaac Bashevis Singer. Majsebuch bu napisany w jidn tajč abo vajber tajč, rěči, kotruž tehdom Židźa w Porynskej nałožowachu. Kniha bě jara woblubowana, wjetšina Židow ju doma měješe a ju husto čitaše. Ja ju w lětomaj 2005 (1. dźel) a 2006 (2. dźel) do čěšćiny přełožich. Němsce móžeće Majsebuch w Ulfa Diederichsowym přełožku čitać.

W tutym přinošku chcu někotre stawizny z Majsebucha powědać.

Hižo na prěnich stronach čitamy, kak jandźeljo z Mójzesom wo Toru (Pentateuch) wojowachu. Mójzes wustupi na njebjesa a Bóh tón knjez jemu Toru dari. Jandźeljo so jara hněwachu a prašachu so Knjeza: »Čehodla sy dał Toru čłowjekej, čehodla sy jemu dał tón tajny grat?« Bóh tón knjez praji Mójzesej: »Wotmołw jim ty.« Mójzes dźeše: »Knježe swěta, bych jim rady wotmołwił, ale boju so, zo mje woni z dymom spala, kotryž jim z huby wuchadźa.« Bóh tón knjez jemu praji: »Dźerž so kruće mojeho Tróna a wotmołw jim.«

Mójzes potajkim dźeše: »Što je napisane w Torje, kotruž chceš mi dać? Ja sym Knjez, twój Bóh, kotryž je će z egiptowskeho kraja, wotročskeho domu, wuwjedł. Sće wy do Egiptowskeje wotešli, sće faraonej słužili? Čehodla by potajkim Bóh tón knjez wam Toru dał?

Dale je napisane: Njeměj cuzych bohow pódla mje. Sće wy mjez pohanami žiwi a móžeće hinašim boham słužić? Dale je napisane tež: Mysl na sabat, zo by jón swjećił. Dźěłaće wy, zo byšće wotpočować trjebali? A dale je napisane, zo njetrjebaće přisahać. Zaběraće so snano z wikowanjom, zo byšće přisahać trjebali? W Torje je napisane tež: Česćuj swojeho nana a swoju mać. Maće wy nana a mać? A dale je w Torje napisane: Njemor, njełamaj mandźelstwo, njekra. Sće wy žarliwi na sebje a hidźiće so mjez sobu, zo by wam to Bóh tón knjez zakazać dyrbjał? Što wam potajkim Tora pomha?«

Jandźeljo dyrbjachu připóznać, zo ma Mójzes prawje, a kóždy jandźel z Tory něšto nawukny, samo tež jandźel smjerće.

Druha stawizna je wo wjerchu, kotryž chcyše swoju jeničku dźowku jenož tomu za žonu dać, kotryž je tak bohaty kaž wón. Přińdźe wjele ženichow, ale wjerch ze žanym spokojom njebě. Jónu přińdźe jedyn djaboł a přeměni so do rjaneho młodeho muža kralowskeho pochada. Wón bě pječa jara bohaty, wón ze sobu parly, drohokamjenje a wjele pjenjez přinjese. Djaboł dźěše k wjerchej a jemu praji: »Sym słyšał, zo maće jeničku dźowku, kotruž žanemu ženichej dać njechaće, dokelž žadyn njebě tak bohaty kaž wy. Ja pak sym kralowski syn a sym tón najbohatši ženich na swěće. Dajće mi wašu dźowku za žonu.“ Djaboł bě chětro překlepany a wjercha přeswědči, zo jemu dowoli, z jeho jeničkej dźowku so woženić. Wotmě so wulkotny kwas, hosćo jědźachu, pijachu, rejwachu a ryćerjo tesakowachu. Hdyž bě kwas nimo, djaboł přichodnemu nanej praji: »Nano, dowolće mi, zo so ze swojej lubej mandźelskej do swojeho kralestwa wróću. Sym swojemu ludej přilubił, zo w cuzbje dołho njewostanu.«

Wjerch da swojej dźowce a přichodnemu synej mnoholičbny přewod. Na jeho dworje bě žiwy tež stary lutnjer, kiž móžeše wšelake trunowe instrumenty piskać. Wón na tym wobsta, zo kralowsku dźowku z jeje mandźelskim tež přewodźa. Wšě nastajichu so potajkim na puć. Pućowachu tři dny a potom krasne město wuhladachu. Djaboł přewodnikam kralowskeje dźowki praji: »Nětko wróćće so domoj.« Woni jeho prošachu, zo by jim dowolił, do města zastupić, ale wón dźeše: »Ja sym djaboł a waš wjerch je zhrěšił, hdyž nochcyše swoju dźowku nikomu za žonu dać. W mojim měsće su jenož djaboły žiwi. Wróćće so no domoj.« Přewodnicy so stróžichu a djabołej prajichu: »Naš wjerch njebudźe nam wěrić, zo sy woprawdźe djaboł. Daj nam někajki dopokaz« Djaboł dźeše: »Dopokaz budźe za was to, zo sem sće tři dny pućowali, ale domoj budźeće sydom tydźenjow pućować.«

Kralowska dźowka bě z djabołom w tym měsće tři lěta žiwa. Potom wón praji: »Nětko dyrbiš wumrěć.« A wotwjedźe ju k wrotam hele. Stary lutnjer, kiž bě z młodej žonu w djabołowym měsće wostał, ju přewodźeše. Djaboł swoju mandźelsku do hele nutř storči a stary herc za njej do hele pohladny. Wón tam dalšeho lutnjerja wuhlada, swojeho přećela, kiž tam djasam na lutni hraješe. »Što da jow činiš?« wopraša so jeho, wšón překwapjeny. »Widźiš tola, zo djabołam piskam. Njechodź nutř, hewak so spališ,« jeho přećel wotmołwi. »A kak to přińdźe, zo tebje helski woheń njespali? Sy w žiwjenju něšto dobre sčinił?« wopraša so stary herc. »Sym Židam na jich kwasach na lutni hrał a jich zabawjał,« dźeše jeho přećel.

»Hdyž so w heli čłowjek njespali, kotryž Židam na kwasach piskaše, potom tón, kiž so ze Židom stanje, zawěsće docyła do hele njepřińdźe,« praji sej stary lutnjer. Wón so na puć do Rězna k Jehudźe Chasidej poda, Jehuda Chasid da jeho wobrězać a tak so stary lutnjer ze Židom sta.

Poslednja stawizna je wo wučencu ze zemje Uz, kotrehož jeho zła žona do wjelkoraza přeměni. Wón bě jara mudry a we swojej ješiwje (nabožinskej šuli) měješe wjele wučomcow; wón bě tež jara bohaty a chudym ludźom jałmožny dawaše. Wón tak lěta dołho činješe, ale potom wochudny. Wón dołho přemyslowaše a potom sej swojich najlěpšich wučomcow zawoła a jim praji, zo je wochudnył a zo dyrbi nětko z nimi do swěta ćeknyć. Wučomcy běchu přezjedni a podachu so z nim na puć. Ludźo jich wšudźe lubje witachu, dokelž rabija znajachu a sej myslachu, zo pućuje do dalokeje ješiwy, zo by tam studował. Tak woni po kraju dundachu, a hdyž běštej so dwě lěće minyłoj, mějachu roztorhane drasty a žane pjenjezy wjace njemějachu. Ludźo so jich bojachu, dokelž njewědźachu, hač su woni wučomcy abo dundacy. Wučomcy potajkim rabijej prajichu: »Chcemy so domoj wróćić. Smy hižo stari a chcemy so woženić.« Rabi jich prošeše, zo bychu z nim hišće něšto dnjow wostali, a woni běchu přezjedni.

Hdyž sej jónu rabi we studničce ruce myješe, wuhlada móličku kohlicu, kotraž w klamje pjeršćeń njeseše. Wón za njej běžeše a jej pjeršćeń wza. Pjeršćeń njebě někak wosebje rjany, ale rabi na nim napis wuhlada. Wón bě jara zdźěłany a móžeše jón wučitać: »Zda so, zo sym hrozny, ale z pjenjezami mje zapłaćić njemóžeš.« Rabi měnješe, zo ma pjeršćeń někaju wosebitu kajkosć, snano bě to samo magiski pjeršćeń. Wón sej potajkim přeješe: »Njech tu na puću móšnju połnu złota namakam.« A tak so tež sta. Rabi swojim wučomcam praji, njech z nim do města du, hdźež ma wón dobreho přećela, kotryž jim pjenjezy požči. We měsće jim nowe drasty a sebi tež krasnu korejtu kupi. Tak so woni domoj nawróćichu.

Wučencowa zła žona bě jara wćipna, zwotkel jeje muž zaso pjenjezy ma. Rabi dołho mjelčeše, ale potom jej wo tym powědaše, kak bě magiski pjeršćeń namakał. Žona jeho prošeše, zo jej pjeršćeń na wokomik požči, zo by sej jón wobhladała. Wón to sčini a wona sej přeješe: »Njech so mój muž do wjelkoraza přeměni!« A tak so tež sta. Wjelkoraz z wokna wuskoči a ćekny do wulkeho lěsa, kiž Čěski lěs rěkaše. Tam wón ludźi a zwěrjata morješe, wón bě mjenujcy mócniši hač kóždežkuli druhe zwěrjo. Wón so jenož z jednym wuhlerjom spřećeli a blisko jeho hěty přebywaše.

Wšě so wjelkoraza bojachu, a kral teje zemje potajkim postaji, zo štóž zwěrjo skóncuje, smě so z jeho dźowku woženić a kralestwo namrěć. Wón měješe mudreho poradźowarja, młodeho nježenjenca, a tón so rozsudźi, zo wjelkoraza zabije. Wón wopyta wuhlerja, z kotrymž bě wjelkoraz spřećeleny, a so jeho wopraša, hdźe wjelkoraza namaka. Wuhler so jara stróži, wón so mjenujcy boješe, zo zwěrjo kraloweho poradźowarja skóncuje. Wjelkoraz młodeho muža woprawdźe přemó, ale wuhler jeho prošeše, zo njeby jeho skóncował, a wjelkoraz jemu potajkim žiwjenje njewza. Wonaj so spřećelištaj a młody muž zwěrjo do kralowskeho hroda wotwjedźe. Tam mějachu jo wšě rady.

Stary kral wumrě a młody poradźowar sta so z jeho naslědnikom. Jónu wón ze swojimi dworjanami na hońtwu jědźeše a wjelkoraz bě tež pódla. Jako přijědźechu na zasněženu łuku, započa wjelkoraz z pazoru něšto na sněhu rysować. Wšě překwapjeni hladachu, ale njeznate pismiki přečitać njemóžachu. Mjez hońtwjerjemi bě tež zdźěłany wučenc, kiž swjatu rěč wobknježeše a napis zrozumi. Na sněhu bě napisane: »Sym židowski rabi a moja zła žona je mje z pomocu pjeršćenja do wjelkoraza přeměniła. Zo bych so zaso z čłowjekom stał, trjebam wony złoty pjeršćeńk, kotryž wona nětko ma.« Tam bě tež napisane, hdźe kral rabijowu žonu namaka. Kral ju potajkim wopyta a jej praji, zo je překupc a zo stare debjenki kupuje. Žona jemu swoje debjenki pokaza; złoty pjeršćeńk wona předać nochcyše, ale kral jón pokradny a wjelkorazej wróći. Tak so wón zaso z čłowjekom sta.

Rabi namaka sej nowych wučomcow a z nimi so domoj nawróći. Prjedy hač přińdźechu do jeho města, přeješe sej: »Njech so moja žona do wóslicy přeměni!« A tak so tež sta. Rabi přeprosy swojeje žoninych přiwuznych na wopyt a jim powědaše, što wšo bě jemu jeho žona načiniła. Woni płakachu a jeho prošachu, zo jej woda, ale to wón nochcyše. Jónu wón praji, zo hdyž bě Bóh tón knjez jemu pomhał, domoj so nawróćić, je přilubił, zo natwari rjanu synagogu a zo dyrbi kamjenje za jeje natwar jenička wóslica nosyć (dźěše wězo wo jeho žonu). Rabijowa žona potajkim dyrbješe ćežke kamjenje nosyć a tak bu wona pochłostana.

Hendrich Vacek

Literatura a wuměłske rjemjeslnistwo

Njedawno so přihotowach na tutu temu, sym dźě hłuboko zwjazana z njej.

Kak je móžno tutej dwaj stołpaj, čłowjekam tak wužitnej, zwjazać?

Što pohonjuje wuměłču, mje, literaturu do swojich kreacijow zawjazać?

K tomu dyrbimy sej wěste dypki wobhladać: spisowaćela, wuměłču a publikum wobeju tworićelsce skutkowaceju.

Beno Budar je drje wšěm znaty. Dźěći a dorosćeni znaja někajke z jeho tak wjesołych hrónčkow, słowčkow abo tež jeho knihi.

Hdyž jeho biografiju w interneće čitach, bu mi jasne, kak zdźěłany wón je a žórło jeho kreatiwity nastajnje prudźa.

Wón bu mi bliski, hdyž jednoho dnja jeho přewšo wjeselo zbudźace hrónčka čitach. To dyrbi na moje keramiske wudźěłki, to so ludźom wutroba zasměje. A tak sej sama te wjeselo ščinich z tej ideju, druhim wjeselo darić. Přiležnosć za to bě znaty mjezynarodny folklorny festiwal, na kotrymž mjeztym jako wustajerka njefalowach.

Tam tež Beno jónu wobkedźbowaše, kak so jeho wjesołosće w rukach najwšelakorišich ludźi do posmèwkow přeměnichu a tak hewak něhdźe do swěta lećachu. Ta tak wulkotnje jednora, ludźom bliska serbšćina na žanu barjeru njetrjechi a k tomu hišće pozbudźuje dale čitać a za dalšimi jeho mudrosćemi pytać.

„Wjelbiko pój, dźens sy mój!“ abo „Radšo we wjelbiku sedźeć hač do wjelbika hladać!“ To stej jenož dwaj přikładaj za to, kak su ludźo wjesele reagowali na moje wudźěłki z tajkimi hrónčkami. Tole mje dale pozbudźowaše, pisomnu serbsku rěč na pórclin, fajencu a keramiske wudźěłki přinjesć. Něhdźe je jónu tón započatk a potom so wšo wotsamo dale pleće. Tak ja dźens z cyłeje wutroby rady serbske spěwy, basnje a druhe teksty na palenej hlinje dale njesu.

Mój započatk na delanskej serbskej wjesce hižo před 50 lětami nitku za lubosć k literaturje zapołoži. Kaž Benowa figura Jan, kotryž sej narysowa přećela na cedlku a toho Cowboy Tom mjenowaše, kaž rěka tež roman a dźiwadłowa hra, sej počinach z někak 9 lětami pisane skulptury tworić. Zwjetša běchu wone z časa baroka abo renesansy. Lubowach je tak jara, zo je skradźu do kamora zawrěch, chcych je wuchować před porsćikami małych bratrow a sotrow.

W samsnym času zakładneje šule bě našej swójbje blisko stejaca Cila Hajnec, moja wučerka, maćeri rjekła, zo dyrbjała Marka jónu za tydźeń k njej domoj přińć za pisanje rjadowniskeje knihi a tuta dyrbi so tež z rysowankami porjeńšić.

To bě drje paradiz wokno wočinił! Lubowach tute tři popołdniše hodźiny. Wona mi napřećo sedźeše, činješe kaž zo by čitała a ja přihotowany tekst wo někajkim podawku w šuli w rjanym pismje do knihi přenjesech a potom rysowach cyle zanurjena, zo so te pjelščaki ze zapadneje Němskeje porjadnje smudźachu. Zabych wšo wokoło sebje a dach wšěm móžnym stworjenjam z papjery wurosć. A potom dźěch spokojena domoj do ratarskeje swójby, hdźež žno zaso druhe nadawki na najstaršu tych pjeć dźěći čakachu.

W srjedźnej šuli to podobnje dale dźěše. Rysowansku hodźinu jenož zrědka sobu dožiwich. Wučerka Marja Krawcec mi husto wotbočenje do jeje přihotowanskeje stwički pokazaše z někajkim nadawkom za šulu. Husto běchu někajke plakaty k zhotowjenju, wšelake dźěła za našu šulu, ale přeco běchu tole wulkotne wokomiki za mnje.

Přerady wuknych basnje, wuraz a zwobraznjene předstajenje tajkich baladow a basnjow bě mi dyrdomdej a w rjadowni to druhdy wuskutkowaše, zo ći tamni jich znamku do časa we wjelbiku widźachu.

Přez našeho wučerja Alfonsa Frencla přińdźech k wulkotnym přihotowanjam přednoškow, kaž na přikład wo Romualdźe Domašce. Činich sej wulke wjeselo z tym, swojich pjeć přihotowanych stronow z rešeršami wo nim našej rjadowni předstajić.

Najwšelakoriše fragmenty so zapołožichu, wuwichu, počachu zhromadnje tworićelske žiwjenje zakótwić.

Plan A běše, so powabić na jeničke městno pórclinoweje a keramiskeje molerki toho lěta a za plan B sej wumyslich, zo chcu činić abituru a so potom stać z tołmačerku za jendźelšćinu a francošćinu.

Plan A so skoro hnydom zwoprawdźi a tež plan B pokaza swoje wobličo, tež hdyž hakle wjele lět pozdźišo.

Hakle 1000 km zdalene wot serbskeje domizny, a wosobinske wuwiće na rěčnym a wuměłskim polu k tomu přinošowachu, zo mam dźens wšón grat w rukomaj za dalenjesenje našeje serbskeje kultury.

Moje tworjenje je w někajkim zmysle podobne spisowaćelskemu. Baseń so jenož jónu wunamaka, wšo je unikat. Za to pak je trěbne było, zo so stajnje sama dalekubłach. Atelier bu laboratorij a zajim na literaturje, na wědźe tak lochko přistupnej dźens přez internet, činjachu swoje dźěło ze mnu. Dźens mam tu we Francoskej literaturny klub, kotryž prawidłownje dźěła a doma mam stajnje sylnu a bohatu serbsku kulturu.

Z dźěćimi jónu za tydźeń rysuju a modelujemy, za młodostnych namakam přeco zaso nowe puće, zo so bóle za wukrajne rěče zajimuja; potom w swobodnym času myslu na Bena, přichodny festiwal a kajke nowostki móžu dale předstajić.

Čas njej ženje dołhi a maš wěstosć, zo tworjenje tebi a publikumej tyje. Spiš spokojnje a na druhi dźeń zas tójšto nowych dyrdomdejstwow na tebje čaka, dokelž so zajimuješ za so přeco přeměnjace žiwjenje a wobswět, kotryž će wužada.

A tak steju jenož na započatku a tutón so tež přeco zaso wobnowja. Kajke to zbožo, móc tworić z telko wšelakimi móžnosćemi, fuzijemi kapacitow a wostać přez to wobrotniwy a lačny za přichodnym momentom w přitomnosći tež w krizy!

Marija Šołćic

Z Josefa Pátoweje Serbskeje čitanki

Francoske wójsko w Čornym Chołmcu do bitwy pola Budyšina 1813

Budyšin w lěće 1813

Sym jeho derje znał, stareho Běłojic dźěda. Wón běše susod při farje a přińdźe tež druhdy na wječornu bjesadu k mojemu njebohemu nanej na šulu. Potom zdźělowaše rad podawki ze zastarskich časow. A tak zhonichmy tež, zo je dźěl francoskeho wójska 1813 do Čorneho Chołmca trjechił. Tuta wjes ležeše tehdy – a leži tež hišće nětko zdźěla – srjedź ćěmnych lěsow a zdalena wot wjetšich drohow w dolinje mjez horomaj. Jenož stara droha z Wojerec do Drježdźan wjedźeže hižo tehdy něhdźe dobre poł hodźiny wote wsy přez holu „Čertowe nuhło“. Dźiw je tohodla, zo su Francozojo tehdy Čorny Chołmc namakali. Wěsće njeby to so stało, njeby-li wša wokolnosć z nimi napjelnjena była dla blizkich bitwow pola Wysokeje a pola Budyšina.

Čorny Chołmc běše wězo kaž wša wokolina tón čas hišće sakskemu kralestwu prisłušacy, a dokelž běše kral we zwjazku z francoskim kejžorom, běchu Francozowje w spřećelenym kraju. Ale woni njewobchadźowachu z Chołmčanami jako z přećelemi! A to běše z přičinu toho, zo stary Běłojic dźěd jich wopyt zabyć njemóžeše.

Wón powědaše tak: „Na wječor nawalichu so Francozowje do wsy. Kóždy dom dósta wojakow. My jim dawachmy, štož mějachmy.

K wječeri zesydachu so k blidu a dóstachu šklu mloka z chlěbom nadrjebjenym. Ale chlěb běše jim přečorny a pominachu běły. Dokelž pak tón njedóstachu, blabachu so na nas, my pak jim njezrozumichmy. A hlej, tón jedyn běše tak njehańbity, zo šklu zapřimny a ju z tym lubym božim darom do srjedź jstwy bricny, tak zo črjopy a kuski chlěba wokoło lětachu.

Mój nan so chětro postróži, tola běše skoro rozmysleny a chwataše k susodej na faru. Farar drje běše tehdy njebohi Štempel. Tam běše francoski wyšk na hospodźe, a tón dyrbješe pomhać. Mój nan skoržeše swoju nuzu susodej fararjej z próstwu, zo by tola chcył z wyškom po francosku popowědać. Knjez farar dźěše hnydom do hornjeje jstwy a bórbotaše chwilu z wyškom. Potom dźěštaj wobaj z nanom a přińdźechu k nam do jstwy, hdźež hišće wšitko ležeše kaž prjedy.

Hdyž wojacy wyška pytnychu, woni zestawachu a – so wě – mjelčachu. Wyšk přikaza nětko, zo by so druha škla přinjesła. Potom kazaše wojakej, kiž běše šklu rozbił, zo by wšitke kuski na zemi zezběrał. A tón łažeše po kolenach po hlinjanej jstwě a zběraše. Potom nala mać hišće jedne mloko. A nětko wšitkim derje słodźeše. Wyšk stoješe we durjach a přihladowaše – ja pak stojach w kućiku a mějach swoje wjesele nad tym, kak jim pěsk mjez zubami škripoce.“

Tak powědaše Běłojic dźěd. Wot druhich njesłyšach ničo z tamnoho časa.

H. Jordan, Łužica 1892

Exodus 25–30, wót tachaša a tcheleta

Serbski Institut jo digitalizěrował serbsku Bibliju. To jo wjeliki statk a radosć za wšyknych lubowarjow dolnoserbskeje rěcy, wósebnje za takich, ako zwenka Łužyce bydle a njamaju lažki pśistup k serbskemu pismojstwu. Bydlim w Israelu a Toru lazujom w originalu, weto rad póglědnjom do wšakich pśełožkow. Som narski, kak su pśełožowarje to zwónoźeli. Wósebnje komplicěrowane su wšake žydojske rituelne pšawidła, a pśełožowaŕ dej wótery raz se głowu łamaś, aby tekst wěrnje pśestajił. Wjele problemow se zewšym njedajo jadnorje rozwězaś.

Som Exodus 25–30 (twaŕ zwěstkbudki) lazował w serbskej Bibliji a jo mě nadpadnuło, až tam jo kopica zmólkow. A toś som gótował eksperiment doma: Móje źiśi chójźe do žydojskeje ortodoksneje šule, źož wšykne rituelne wěcki dokradnje studěruju, a we jich šuli se na toś te temy wjelgin źiwa. Njejsom swójima gólcoma žednje Toru pśedcytał, daniž pólski daniž serbski. Jo mě zajmowało, kake budu jeje reakcije, kaka buźo recepcija teksta. Som wzeł hebrejski original, pólsku Bibliu Tysiąclecia a serbsku Bibliju. Som to dał swójomu drugemu źaseślětnemu synoju, a ten jo se chopił tak njemóžnje chachaś, až jo samo jogo staršy bratš pśignał a sobu chachał. Co ga jo se stało? Jo to rědnje, Bibliju wusměšowaś? Co jo se stało?

We serbskej wersiji stoj „Israelske źiśi“ za hebrejske „bnej Jisra’el“ (syny Israela, pśisłušajuce Israelskemu ludoju), a mójej syna stej se mysliłej, až źo wó małe góletka. Njejstej zewšym konteksta zrozměłej. Ale teke druge wěcy su se jima zdali směšne.

W Exodus 25:5 stoj:                   

Cerwjenkowate wójcyne kóže, jazwowe kóže, jabłuškowe drjewo

W originalu za jazw stoj „tachaš“. Co ga jo ten tachaš? To ga nichten nawłos wugódaś njamóžo. Žyźi wěrje, až tachaš běšo pisany, wjelebarwny. Někotare gronje, až jo był pisany ako tyca a jo se rědnje šćanił a błyšćał. Bog jo jogo stwórił wósebnje we tom casu, ako Žyźi su se wudali z Egyptojskeje. Jo był trěbny jano za twaŕ zwěstkbudki, pótakem źinsa južo žedne tachaše njedajo. Tak stej wuknułej mójej syna we šuli. Samo w aramejskem Targum Onkelos stoj, až tachaš jo“sasgona“, což groni telik ako „gjardy pisanych barwow dla“. Su pak teke druge měnjenja: Jaden wót źinsajšnych rabbinarjow měni, až jo girafa. Ta ga jo barwojta. Cogodla pótakem nic cebra abo okapi? Druge měnje, až to jo jadnorogac, snaź nosorogak? Linguisty su pódobne słowo něźi w arabskich dialektach namakali. Arabski wóno wóznamjenijo wódny cycak, a togodla w pólskej Bibliji Tysiąclecia stoj delfin. Druge měnje, až dej to byś narwal. Som namakał teke moderny rusojski pśełožk, źož stoj dugoń (Dugong), což klincy rozymnje: W Cerwjenem a Arabiskem mórju dugonje su žywe. Lěc pak taki tachaš móžo byś košerny? Njewěm …

Wšykne źiśi w casu žywjenja ako zarodk w maśerinej roźeńcy cełu Toru z głowy a nawłos rozměju. Pón, gaž na swět pśidu, wšo zabydnu (a hyšći górjej: du do šule). A toś som pšosył swójima synoma, aby wótmólowałej tachaša. Som se naźejał, až něco jo jima wóstało w głowje ze casa žywjenja ako zarodk. Bóžko wónej nic njewěstej. Lube cytarje! Maśo wy źiśi, abo enkelźiśi? Daś mě wótmóluju tachaša. Pšosym!

Exodus 25:3–4

3. To jo pak ten zwigaŕski wopor, kótaryž wy dejśo wót nich wześ: złoto, slobro, kupor, 4. Žołte žyźo, šarlachowe, rožowe, běłe žyźo, kózyne włosy

Žołte žyźo? We originalu stoj „tchelet“. Dłujko nichten njejo mógał wugódaś, co to jo. Južo w Talmuźe rabbinarje su se waźili, lěc jo to njebjomódra (acurowa) abo wioletno-módra barwa. Toś ten barwojty ton se producěrujo wót jadnogo móŕskego zwěrjetka, kótaremuž se groni chilazon (w modernej hebrejšćinje słowo chilazon se za slinika wužywa, což pak njejo originalny wóznam). Bóžko luźe su zabyli, co jo ten chilazon. W Talmuźe nichten njejo mógał toś to gódańko wugódaś. Septuaginta jo diplomatiski napisała, až tchelet jo hyacintowa barwa. Z tym jo měnjona někaka palestinska sorta hyacinty, kenž jo acurowa z wioletnymi smugami. W nimskich pśełožkach mamy „wioletno–módry“, w źinsajšnej hebrejšćinje pak tchelet wóznamjenijo acurowy. Na gluku israelske wědomnostniki su za chilazonom slěźili a wěrje, až su jogo teke namakali: Su eksperiment gótowali, barwili płachty, a te su měli wioletno–módru barwu. Gaž su pak je palecemu słyńcoju wustajili, barwa jo se do acuroweje pśeměniła. Pla Jeruzalema jo se samo wótcynił muzeum, źož móžomy zgóniś wšake zajmnostki wó slěźenju za tcheletom. Zawěsće njejo tchelet žołty. Lěc žyźo jo žyźo, teke wěste njejo. Skerjej jo byssor měnjony a nic chinske žyźo, ale rabbinarje gronje, až to dej byś lan.

Se wě, až dolnoserbska Biblija se njegóźi za moderne bibliske a teologiske slěźenja; za to su moderne pśełožki. Weto jo njewětšy rěcny pomnik pisneje dolnoserbšćiny, a toś ju cytajmy rědneje a bogateje rěcy dla.

Michał Machura