Cyrkej Jězu Chrysta Swjatych poslednich dnjow – što my wěrimy

Mormonski templ w Salt Lake City

(By derivative work: Entheta (talk)Salt_Lake_Temple,UtahSept_2004.jpg: Diliff – Salt_Lake_Temple,_Utah-_Sept_2004.jpg, CC BY 2.5, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4646229)

Hdyž do masowych medijow pohladaš a za informacijemi wo Cyrkwi Jězu Chrysta Swjatych poslednich dnjow pytaš (znate pod jich přimjenom Mormonojo), potom  namakaš wěrnosće, połwěrnosće a łžě, wšě móžne interpretacije wšelakich dogmow, a hustodosć tež błudny kał. Najwjace je so w jendźelšćinje pisało, ale tež nadosć informacijow w němčinje nańdźeš.

Sym sam sobustaw cyrkwje z tutym njewšědnym mjenom. Před wjace hač dwěmaj lětdźesatkomaj sym so jej přizamknył. W tutym času sym sebi něštožkuli wědy nahromadźił – wo dobrych a prawych wujasnjenjach, wo zmylkach zašłosće, wo dogmach wěry a wo rozdźělach w přirunanju z druhimi nabožinami. Njejsym pak dogmatikar, ale po někak 35 lětach zaběry z nabožnymi pismami najwšelakorišich  nabožinow konstatuju, zo chcu tež dale tutej nabožinje přisłušeć. Dźakowny sym tež swojimaj staršimaj, přiwuznym a duchownym, kotřiž su mi lubosć k Bohu wot małosće sem do wutroby zašćěpili.

Mój přinošk na tutej syćowej stronje njeje wotmysleny za reklamu za moje wěrywuznaće. Wšo štož chcu je, zo čitarjo wědźa, štó my smy a što my wěrimy. Někotražkuli wučba z časa dźěćatstwa steji dźensa w opoziciji z tym, štož su mje tehdy wučili. Nabožina je wěra a nic wědomosć. Z wěry budźe wěstosć,  hdyž so něhdy Jězus Chrystus na zemju nawróći, kaž je wón to slubił,  jako je do njebjes spěł (hlej Japoštołske skutki 1: 9-10). Do toho my wěrimy.

Často so nam praji, zo njejsmy křesćenjo. Wotmołwa  tči w definiciji słowa „křesćanstwo‟ a kak „křesćanstwo‟  definujeny. Štóž do Boha wěri, do jeho Božeje hnady a do jeho jeničkeho syna Jězu Chrysta, kiž wuskutkuje Božu wolu, a do Ducha Swjateho –  potajkim do třoch wot sebje njewotwisnych wosobow, potom bych prajił, zo je tónle čłowjek křesćan. Hdyž pak něchtó přidatnje do dalšich abo druhich  dogmow wěri, kotrež su so lětdźesatki abo lětstotki po smjerći Jězusa do nabožiny přiwzali, potom ja  křesćan tuteje družiny njejsym.

Najwjetši rozdźěl je zawěsće wěra do Swjateje Trojicy. Za nas su Bóh knjez, jeho syn Jězus Chrystus, a Swjaty Duch tři wšelake njewotwisne wosoby, ale zjednoćeni w swojim zaměrje.

Dale njewěrimy do wodaća hrěchow w spowědnym stole přez jedneho posrědkowarja (na přikład přez duchowneho).  Kaž w druhich nabožinach, dyrbimy tež my hórki hrěch přiznać, ale wodać móže to jenož Bóh. A hdyž my tónle hrěch wobžarujemy a jón njewospjetujemy, potom budźe Boža hnada sylna dosć, zo budźe to tež wodate. Su pak tu tež ćežke (smjertne) hrěchi, kaž na přikład rozliwanje njewinowateje kreje (wotpohladne mordarstwo). Tole přewostajimy Bohu na sudnym dnju.

We tutym zwisku chcu tu přispomnić, zo my do herbskeho hrěcha njewěrimy. Kóždy čłowjek je za swoje hrěchi zamołwity a nic za přestupjenje našeho prawótca Hadama. Tohodla my nowonarodźene dźěći njekřćijemy. Wěrimy, zo je Boža hnada sylna dosć, přiwzać njewinowate dźěći, kiž njeznaja hrěch abo kiž  do křćeńcy zemrěja, hnydom do paradiza. Naše dźěći so we starobje wot 8 lět křćija, dokelž potom su stare dosć, zo móža mjez dobrym a złym rozeznawać. A naša křćeńca je podnurjenska křćenca.  Podaće Swjateho Ducha so křćeńcy přizamknje.

Přidatnje ke swjatemu pismej (Stary a Nowy Testament) mamy Knihu Mormona, Wučby a Zwjazki a Drohotnu Parlu. Z tutych třoch je Kniha Mormona na samsnej runinje kaž Nowy Testament, dokelž je přidatny swědk za eksistencu Jězusa Chrysta. Wjele je so pisało, kak je tuta kniha nastała, wot přećelow a hišće wjace wot přećiwnikow našeje nabožiny, ale ja do bójskeje předwidźiwosće wěrju, hdyž na tutu knihu myslu. Čitaj tule knihu a posudź sam (je zajimawa lektura). Tej tamnej dwě knize, kotrejž sym tu naličił, wobsahujetej přidatne wučby, kotrež pak na runinje Swjateho Pisma njesteja.

Wěrimy tež do nowočasneho zjewjenja. To we serbskej rěči komplikowanišo klinči hač je. Wěmy, zo je Bóh w zašłych časach profetow wodźił a inspirěrował. A my wěrimy, zo so to skónčiło njeje. Wěmy, zo nawodźa našeje cyrkwje, kotrychž mjez druhim tež profetow mjenujemy, so wot Jězusa Chrysta we wšěch nabožnych naležnosćach wodźić dadźa.

My tež nimamy powołanskich měšnikow. Kóždy muž, kiž dobre nabožne a moralne žiwjenje wjedźe, móže so na měšnika wuswjećić dać. Ale kóžda wosada ma jenož jednoho hłowneho měšnika, kotryž je za wosadu zamołwity, ale to je funkcija, kotraž so přidatnje k powołanju spjelni (we přerězku pjeć lět dołho). A dokelž je to telko dźěła, ma wón dweju pomocnikow, ale tež wosadna rada wjele duchownych a swětnych nadawkow přewza. Měšnistwo so jenož mužam wudźěli. Žony maja prawo na spjelnjenje wšelakich duchownych nadawkow, kotrež w druhich křesćanskich nabožinach jenož měšnikam přisteja.

Wěrimy, zo smy jako duše wot Boha stworjeni. Wěrimy, zo smy jako duše pola njeho přebywali, prjedy hač smy so tu na zemi narodźili. Nanajpozdźišo z narodom je naša duša ćěło dóstała. Smjerć njeje kónc eksistency, ale jenož přechod do druheje dimensije. Tam my na zrowastanjenje čakamy, hdźež so naše ćěło a naša duša znowa zjednoćitej.

Swoboda nabožiny je nam wažna. My pak sebi tež to prawo wužadamy, zo  Boha tak česćimy, kaž nam to naše swědomje poruči. A tuto prawo my tež kóždemu druhemu damy, wšojedne, koho, što a kak česćuja.

My wěrimy, zo je to prawje, sprawnje, swěrnje a pócćiwje žiwi być. Spytamy druhim napřećo dobroćiwosć pokazać. Na kóncu ma kóždy před Bohom za swoje skutki runje stać, za dobre a za złe.

Lubi čitarjo, namołwju  wšěch wěriwych, w křesćanstwje wobstajnje wostać, wšojedne kotrej cyrkwi přisłušeće. Kaž je swjaty japoštoł Jan w swojich zjewjenjach připowědźił, nam křesćanam budźe wětřik njewěry sylnje mjezwoči duć. Jenož tón, kiž ma sylne nabožne korjenje a přez swójski paćer dobry zwisk k Bohu, budźe w tutych wichorach wobstać móc. Ruce Jězusa stej nam napřeco wupřestrjenej, zaleži na nami, hač za nimaj hrabnjemy, abo jej wotpokazamy.

Milan Pohonč

Serbske gódowne spiwy

Wobalka cedejki „Sněžynka” z wobrazom serbskego mólarja Měrcina Nowaka-Nechornskego

Kužde lěto zasej su cas pśichoda, gódowne dny a zymski cas zwězane z rědnučkimi spiwami a kjarližami. Radijowe a telewizijowe sćelaki se pilnuju we wšakich rěcach góźbne spiwy pśedstajiś. Mimo nimskich gódownych spiwow cesto słyšymy moderne engelske. Chto źe njeby znał „White Christmas“, „Last Christmas“ abo „Jingle bells“? Něga su měli specielne pśedawaŕnje połne regale z cejdejkami. Źinsa južo wěc a wěcej dostawamy spiwy ako download abo streaming. W interneśe namakajomy stacije, kótarež kuždy cas jano gódowne spiwy graju. Sćo pak mjazy nimi raz take w serbskej rěcy słyšali? Nikula nic? Jano wótergi w serbskem radiju?

Smy se póstarali, aby se pitśitśku něco pólěpšyło. Pód nosaŕstwom Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi z. t. jo južo w lěśe 2014 wujšła CD „Gwězdka” z 18 arijami a notowym a tekstowym zešywkom. W lěśe 2017 smy wudali CD „Sněžynka“ z 23 adwentnymi, gódownymi a zymskimi titelami. Měšaju se znate a kradu nowe melodije, za kuždego něco. W produkciju teju cejdejkowu jo towaristwo profesionelnje pódpěrował spiwaŕ a komponist Matthias „Kies” Kießling. Wesrjejź pśigótowanja noweje cedejki ze źiśecymi spiwami jo wón gano njezjapki zamrěł. Póchadajucy z Rudnych gór jo se wjelgin derje pśizwólił serbsku rěc a spiwał z wuběrnu fonetiku. Jojo smjerś jo bólosne tšuśe za serbski muzikowy swět. Wiźimy se zasej we „Fiddler’s green”, Kies!

Ale slědk k gódownym spiwam. Nejstarše gódowne kjarliže su znate ze srjejźowěka. Reformacija jo wjadła k tomu, až łatyńske teksty su se do mamineje rěcy pśestajili, aby wšykne luźe je mógali rozměś. Něga su se pśedewšym w cerkwjach gódowne kjarliže spiwali. Akle w 18. a 19. stolěśu su familije zachopili teke doma gódowne spiwy spiwaś, a wjele nowych spiwow jo nastało. Rozswětlaŕstwo a sekularizacija stej wjadłej k tomu, až historiske wopśimjeśe gódownego swěźenja, naroźenja Jezusa, w tych spiwach južo njejo tak prezentne ako pjerwjej. Město togo se wótsunjo śěžyšćo na pśedwjasele źiśi, gódowne dary a zymsku pśirodu. Njejo wěcej to grono wót źiśetka Jezusa, ale wót Ruprajchta abo wót gódownego muža, kenž jo zagronity za wobraźowanje. W casu NDR njedejali kśesćijańske pśedstajenja dominěrowaś. Tak su modificěrowali tekst młogego gódownego spiwa. Jo šło jano wó pówažnu swětosnosć w decemberje a žycenje ludow pó měr. To pósołstwo jo pak – njewótwisnje wót politiskego systema – teke źinsa zawěsće aktuelne a žycone. Tak njejo źiw, až take spiwy z casu NDR su hyšći woblubowane.

Nježli až jo była lisćina titelow za CD „Gwězdka” a „Sněžynka“ zestajana, su se mjazy drugim za tym wopšašali, co wótkubłaŕki rady ze serbskimi WITAJ-źiśimi spiwaju. Take spiwanja su byli sobu zapśěgnjone a nowo nagrane. Někotare melodije su derje znate wót nimskeje wersije. Žedne titele su pak teke z archiwa serbskego rozgłosa. Dalšne su pśišli ako nowe twóŕby. Wšykne su modernje aranžěrowane. Teksty w serbskej rěcy a melodije su w pśipołožonem zešywku wótśišćane. Na taku wašnju jo dobry zakład dany, až na serbske gódowne spiwy móžomy nic jano w rozgłosu, ale teke w źiśowni, šuli a teke doma z wjelikeju radosću słuchaś a sobu spiwaś. Naźejam se, až w pśiducem lěśe to móžomy teke zasej cyniś na serbskich adwentskich a gódownych zarědowanjach.

Hartmut Leipner

Jako Serbowka dźěłam ze swojim mištrom

Hižo někotre lěta dołho dźěłam rady ze serbskej kulturu a tola sym daloko preč wot Łužicy.

Njedawno činjach mały rezimej a so prašach, hdy je so to poprawom započało, moje sylne tworjenje na polu serbskeje kultury. Hač su to serbske narodne drasty abo sceny a stawizny, kotrež pokazaja na rjanu serbsku kulturu a zhromadne žiwjenje na wjesce, na naše swjate dny dopomnja a tež jasnje našu wěru špiheluja.

Zwoprědka dyrbju prajić, zo přeco jedyn nutřkowny impuls nastork da, a ja rezultat njeznaju, ale dospołnje impuls zrozumju, abo wón so při dźěle přeco jasnišo pokazuje. Tak smědźach stworić scenu, wězo z hliny, kotraž rěči wo jutrach, a to nic jenož wo jutrownej njedźeli, ale so započina z wulkim pjatkom. Na kóncu widźu, zo je ta scena tak mudrje wuwita, zo móžeš, hdyž sej wobhladaš wot jedneho boka a sej ju přibližiš wot wšěch stronow, cyle jednorje puć dźeš wot wulkeho pjatka hač do zrowastanjenja Chrystusa.

Wězo sym tak zatwariła tež swój cyle wosebity wid, kotryž přińdźe z jedneje knihi, kotraž bu mi poručena wot jedneje žony z mojich keramiskich skupin. A tutej stawiznje sym wobraz po wobrazu sćěhować móhła a tak cyle nowu scenu wokomika Chrystusoweho zrowastanjenja dóstała. Rěka Le manuscrit  a njemóžu tutu stawiznu zabyć, tež hdyž hižo 15 lět wróćo leži, zo sym tole čitała.

Haj, husto je tak, zo spóznaju hakle před hotowej twórbu, zo běch tule wjedźena a zo njebych tole ženje móhła z někajkim kalkulowanjom, planowanjom abo z někajkej wosobinskej strukturu lěpje činić móhła.

Za to sym jara dźakowna, měć pomoc ze swojeje wutroby, dóstawši husto nutřkowny impuls a potom tež puć pokazany za stworjenje wěsteje temy. A připódla prajene, něhdźe něchtó so čuje totalnje narěčany, hdyž steji před tutym mojim rezultatom. Tak bě to při mojej prěnjej wustajeńcy w SKI Budyšin, hdźež mi žona praješe, zo jej sylzy přińdźechu při jednym wobrazu. A tež serbski por, kotryž jednu nóc pola mnje přenocowaše, prošeše mje rano při snědaniwo wěsty wobraz, na kotryž je mandźelska nocy w dwěmaj wotućiwši hladać dyrbjała. Tutón wobraz bě lědma stworjeny, barba na nim bě takrjec hišće mokra, ale jeju jimaše tuta tema a tak jědźeštaj z wulkim wobrazom zady w awće, spokojenaj domoj do Łužicy.

Runje tak zeńdźe so mi z wulkej skulpturu jandźela, kotryž potom do Hamburga wotjědźe a ja sebi noweho stworich.

Ale runje steji pódla mnje hordozny wulki jandźel, nic mjenje wažny hač swj. Michał. Tutoho stworich na nutřkowny impuls w meji tutoho lěta. Běše wotmyslene, zo za moje kursy dorosćenych wosebitu skulpturu we wosebitej technice stworju, a wulka dyrbješe być. Ale zo budźe to jandźel z mječom, so pozdźišo wustaji. Ok, njehladach na centimetry a hlej, wón bě přewulki za moje kachle. Tak dyrbjach jeho do 25 km zdaleneho města, hdźež mam dźěłarnju za publikum, delikatnje dowjezć, štož sym zwučena ale ličach při tutej wulkosći skulptury ze stratami. Ani jedna kudźerka so njewotłama. A runje tak jeho do kachlow dóstach, běchu 3 milimetry mjez hłowu a wjerchom w kachlach. Ničo njebě wobličene a tola, hač do tutoho kroka so wšitko jara derje zmištrowach.

Hordozny wón potom w ateljeju steješe, a ja dach jeho auru na tutym městnje skutkować.  Šulske lěto so skónči a wón tam stražowaše nade wšěm.

W septembrje tam zaso započach a njebě lochko. Nawodnica so hižo zašłe lěta wo to prócowaše, mje cunjo ale z wěstym zaměrom hić dać. Nětko pak do ofensiwy dźěše a wotewrjenje přećiwo mi zachadźeše. To dźěše tak daloko, zo mój přez 20 lět zarjadowany a derje organizowany ateljej sama cyle přerumowaše, štož wjele mojich sobustawow dźěłarničkow roznjemdri. Njenamakachmy wjace swój material, a mój jandźel so z dźěłarnje zhubi. Tež mje tuta wosoba nadběhowaše a poćežowaše, wobwinowaše a mje skaza k rozmołwje. Moje lube žony, kotrež hižo wjacore lěta ze mnu dźěłaja, mi spontanje listy napisachu a tak k  prěnjemu razej zhonich, kak wone moje dźěło widźa a dźiwach so, kak moje wustupowanje, moje psychologiske a pedagogiske puće tola spóznaja. Prěni raz w swojim dźěle, kotrež hižo 20 lět wukonjam, słužo takle sta ludźom wšěch starobow, so pjećo wuprajichu k mojej wosobje. A za to sym jara dźakowna. A dalša wosoba w mojim blišim kruhu so  wo administratiwnu stronu postara. W lisće sebi žadach restituciju swojeho materiala, mjez druhim swojeho swj. Michała. Bě dźě pedagogiski material a trěbny za předhodowny čas w keramiskich kursach.

Po dlěšim času smědźach jeho tutón tydźeń sobu domoj wzać, a dźens jeho zdrasću do jeho wosobnych barbow. A wón je tež jandźel přizjewjenja Knjeza. Hdyž takle na njeho hladam, zwěsću, zo wón přizjewi narod dźěsća. Haj, před krótkim je so mi z rukow zaso nowy žłobik stworił a je tuchwilu w měšćanskim ateljeju k inspiraciji mojich šulerjow. Jandźel pak je hižo tu a tež někotre spěwace kemšerki.

A wjeselu so žno na cyłkowny wobraz swojeho hodowneho blida lětsa, zaso jónu za mnje tež mysterij w swojej wobšěrnosći, w swojim Božim wjedźenju, wonkownym kaž nutřkownym, a budźe krasny wobraz naroda Božeho dźěsća.

Tak móžu prajić z nazhonjenja, a sće tule jenož dwaj přikładaj dóstali: Poskajće na swojeho nutřkowneho mištra. Njedajće so zamućić wot wonkownych měnjenjow a dajće so pućej wuwić połni dowěry, zo budźe so wam z wašeje wutroby najlěpši puć pokazać.

Marija Šołćic

Serbow lětuša róčnica – 100 lět čitanki Kwětki

Lětsa woswjećichu Serbja wosebitu róčnicu: před runje sto lětami wuńdźechu Kwětki, čitanka za serbskich šulerjow. Knihu wudachu „zjednoćeni serbscy wučerjo“ w Budyšinje z nakładom Maćicy Serbskeje a wona so předawaše we Smolerjec kniharni w Serbskim domje. We wuběrku za wobdźěłanje čitanki běchu tući knježa:

Hančka, wyši wučer a kantor w Poršicach, předsyda
Domaška, wučer w Hajnicach
Lodny, wučer w Rakojdach
Nawka, wučer w Radworju
Polak, wučer a kantor w Budyšinje
Šewčik, wučer a kantor w Ralbicach
Wjela, wučer w Komorowje pola Rakec.

Kaž w předsłowje čitamy, maja po sakskim šulskim zakonju „dźěći serbskeho naroda w porjadnych hodźinach serbske čitanje a pisanje nawuknyć“. Tohodla rozsudźichu so serbscy wučerjo, tutu čitanku napisać. Zjednoćeni serbscy wučerjo potajkim mjenowanych knjezow wuzwolichu, zo bychu serbsku čitanku za horni schodźenk ludowych šulow wobdźěłali. Na přihotach čitanki wobdźěli so wosebje pilnje znaty serbski prócowar Arnošt Muka, kotryž bě nastawki w knize přehladał, za ćišć přihotował a korekturu wobstarał.

Čitanka Kwětki je rozdźělena do pjeć dźělow. Tón prěni rěka „Ze žiwjenja“. Tež w nim namakamy wótčinske motiwy. Na přikład knjez farar Jurij Libš w nastawku Styskanje takle pisa: „Hdyž dyrbi čłowjek do cuzby, so jemu wjetša njecha a jeno nuza zamóže mnohich, zo próh wótcneho domu wopušća. A je-li čłowjek na cuzbje, wjedźe jeho prěnja mysl wróćo domoj, k honam wótcowskim, tam, hdźež ‚naš dom a khěža je‘, hdźež so hory rjeńšo módrja, łuki, haje rjeńšo zelenja, hdźež mi lubosć kiwa, lubosć mojich drohich lubych. – Ale ach – daloko je mój wótcny domčk, mój hłós tam njedospěje, moje zdychowanja tam njedóńdu. Sym wopušćeny, jow na cuzbje mi nichtó njerozymi … mi so styska!“

Druhi dźěl Kwětkow rěka „Z přirody“. Tu w Michała Nawkowym nastawku Baćonowe snědanje čitamy na přikład tute sady: „Tři je wotbiło. Swita. Baćon je wotućił. Stanywši zruna so a střase sej rosu z křidłow.
Mjeńša ptačina je hižo žiwa a čiła. Wroble, w baćonowem hnězdźe na podružstwje, ćikoceju a šćerča. Zyba na krušwinje cynka. Jena wróna krakajo přeleći.
Nětko baćon křidle zazběhny a leći přez zahrodu, pole a łuku. Tam při rěčcy we wólšine spušći so na nozy.
Kak rjenje je na switanju w lěće! Trawa je z rosu pokrepjena, ale njeje lódzymna. Kurjawa so ćopła zběha. Powětr je mjehki, miły, ćichi.“ Je samozrozumliwe, zo bu jedyn dźěl čitanki přirodźe wěnowany. Serbja tola wosebje na wjeskach bydla a su z přirodu zwjazani. To derje pytnjemy w citowanym wotrězku Michała Nawkoweho teksta.

Třeći dźěl rěka „Ze stawiznow“. Tu zhonimy na přikład, kak so Serbja we Łužicy zasydlichu. Wo tym napisa rjany nastawk Hančka-Poršiski. Jeho přinošk započina so takle: „Podało je so to, štož tu wobrazujemy, w starodawnym času w jenej serbskej wsy – prajmy dźě w Poršicach abo Khrósćicach, Bukecach abo Ralbicach, Hodźiju abo Łazu, Hrodźišću abo Čornem Kholmcu abo kajkežkuli druhej wsy.“ Nó haj, před sto lětami njebě serbski rěčny teritorij tak wobmjezowany kaž dźensa… W tutym powědančku Hančki-Poršiskeho dźěći starca prošachu, zo by jim powědał, kak běchu Serbja do Łužicy přećahnyli. A starc powědaše. Prjedy běchu jeho přiwuzni a tež jeho swójba na wuchodźe žiwi byli, hdźež bě zymny a njepřijomny kraj. Jónu bě do jich wsy wójwodowy posoł přijěł a jim zdźělił, zo su w radźe wobzamknyli, zo maja woni a jich susodźa swoje sydlišća wopušćic a dale na zapad ćahnyć, dokelž je tam lěpši a ćopliši kraj. Mužojo běchu so potajkim w jednym dworje zešli a po dołhim wuradźowanju běchu wobzamknyli, zo chcedźa sobu ćahnyć. Wjesnjenjo běchu so přihotować započeli. Běchu sej dwukolesate wozy twarili a płachty tkali, z kotrymiž mějachu so wozy kryć. Słabe howjada buchu rězane a žony běchu mjaso sušili. Dwaj tydźenjej pozdźišo bě wšo přihotowane było a do wsy bě so wójwodowy posoł wróćił, zo by wjesnjanow wjedł. Jich pućowanje bě ćežke, dokelž druhdy bě po puću bahno było, mjeńše rěčki a tež jedna wulka rěka. Hdyž běchu do Łužicy přišli, bě so jim tamniši kraj jara spodobał, a tuž běchu so rozsudźili, zo so tam zasydla. Woni běchu konje na pastwu pušćili a wozy do wulkeho koła zestajeli. Při tutych wozach běchu swoje chěžki twarić započeli, a tohodla maja serbske wsy formu kulowca.

Štwórty dźěl rěka „Z domizny“. Tu namakamy tež Mata Kósykowy zajimawy nastawk wo Texaskich Serbach. Delnjołužiski basnik zezna so we Springfieldźe, hdźež w lěće 1884 studowaše, ze Serbom Urbanom, kiž w Texasu bydleše, a tón jeho na wopyt do Serbina přeprosy. Wo swojim tamnišim přebywanju Mato Kósyk nastawk napisa, z kotrehož zhonimy, kak běchu we wonym času texascy Serbja žiwi. Za čas basnikoweho wopyta rěčeše so hišće w Serbinje a w někotrych bliskich wjeskach serbsce. Texascy Serbja pilnje hajichu stare nałožki, běchu pobožni kaž jich swójby we Łužicy a rady žortowachu. Mějachu pak jednu wosebitosć: „Tak často a wustojnje kaž delnjołužiski bratr w Błótach z čołmom jězdźi, tak často a wustojnje jěcha texaski Serb na konju.“ A to nic jenož mužojo, ale tež žony. Někotři „lěpši“ Serbja pak so w Serbinje a jeho wokolinje přeněmčichu, ale wjetšina swoju maćernu rěč haješe. Wězo, dźensa texascy Serbja wjace serbsce njerěča, ale woni su na swój pochad jara hordźi. Woni maja swój muzej, swój serbski festiwal a husto so zetkawaja. W tutym nastupanju móža mnohim Serbam we Łužicy z přikładom być.

Najradšo pak mam přinošk Wo Krabaće, kotryž namakamy w pjatym dźělu čitanki, kiž „Z bajow a starych powěsćow“ rěka. Tutón nastawk August Holan a dr. Pilk-Hodźijski napisaštaj. Što wonaj wo Krabaće powědaštaj? Krabat, přirodny syn chudeho pastyrja, dyrbješe jara zahe dźěłać – husy pasć, haj, wón dyrbješe samo po prošenju chodźić. Tak wón tež do Čertoweho młyna w Čornym Chołmcu přińdźe, hdźež bě młynk z kuzłarjom. Krabat započa jeho čorne wuměłstwo wuknyć, ale wón so jara boješe. Wón potajkim swojeho mištra prošeše, zo by jeho na wopyt staršeju w Jitku pola Rakec pušćił, a młynk bě zwólniwy. Staršej so jara wjeselištaj, hdyž jeho widźeštaj, ale kajka bě jich zrudoba, hdyž wonaj zhoništaj, hdźe Krabat přebywa a što wón tam wuknje. Krabat potajkim maćeri namjetowaše, zo by do Čertoweho młyna přišła a čorneho młynka poprosyła, zo by jej jeje syna wudał. Wšitcy młynscy (běchu dwanaćo) budźeja do čornych rapakow přewobroćeni, ale Krabat maćeri praji, kak wona jeho spóznaje: wšitcy budźeja so z pyskom skobać a drapać a wšitcy budźeja z hłowu na lěwy bok wobroćeni, jenož Krabat budźe so pod prawym křidłom skobać. Mać sčini, kaž bě jej to syn prajił, a čorny młynk dyrbješe jej Krabata wudać. Prjedy hač Krabat z młyna woteńdźe, wón kuzłarjej jednu z jeho kuzłarskich knihow pokradny.

Krabat so z maćerju do Jitka nawróći, ale jeho staršej běštaj přeco hišće chudaj. Krabat so potajkim do woła přeměni a praji nanej, zo by jeho na Kulowskich skótnych wikach spředał, ale zo njeby Kamjenskim wikowarjam hłowjacy powjaz přewostajił. Tak so tež sta, Krabatowy nan wjele pjenjez dósta, a jako wikowarjo w korčmje wobjedowachu, so Krabat do čłowjeka přewobroći a so domoj nawróći. Hdyž běchu so pjenjezy minyli, přeměni so Krabat do konja a praji nanej, zo by jeho na Kulowskim hermanku spředał, ale zo njeby nikomu jeho wuzdu přewostajił. Ale na hermank kuzłar z Čertoweho młyna přińdźe, sej Krabata kupi a na konju z wuzdu spěšnje wotjěcha. Krabat pak ze swojim mištrom wojowaše a wón doby, zły kuzłar bě mortwy.

Jónu Krabat doma w Jitku stadło swini paseše, jako kurwjerch Awgust Sylny nimo jědźeše. Wšitke swinje so před nim na zadnej noze pozběhnychu. To so kurwjerchej jara spodobaše a wón Krabata do Drježdźan sobu wza, ale Krabat so zahe do Jitka wróći. Potom sta so Krabat z wojakom a wón zhoni, zo bu Awgust Sylny wot Turkow zajaty. Wón so potajkim do turkowskeho lěhwa poda a ze swojim kuzłarskim wuměłstwom kurwjercha wumóže. Kurwjerch so Krabata wopraša, što chce wón wot njeho měć, a tón jeho prošeše, zo by jemu wjes Wulke Zdźary darił. Kurwjerch to sčini a Krabat sta so z dobroćerjom tamnišich wjesnjanow. Wón ze swojim čornym wuměłstwom ludźom pomhaše, ale wón so tež boješe, što so po jeho smjerći z jeho dušu stanje. A tuto so sta, jako Krabat wuměraše:

„Słaby a khory Krabat we Wulkoždźarowskem hosćencu na smjerć čakaše. Přećelni korčmarjec ludźo jeho najstarosćiwišo hladachu. Krabat jim praješe, zo dyrbja kedźbować na jeho wosud w tamnem swěće. Budźe-li po jeho smjerći na korčminem wuhnju čorny rapak sedźeć, je wón wěčnje zhubjeny. Pokaže-li so pak na wuhnju běły hołb, je wón zbóžnosć dóstał. Wšitcy wjesnjenjo běchu w smjertnej hodźinje swojeho knjeza a dobroćela před hosćencom so zešli. Z khutnym mjelčenjom wočakowachu smjertnu powěsć. Když wón wudycha, runje při nim serbski posmjertny kěrluš zaspěwachu… Zdobom wonka wšitcy swojej woči na třěchu złožichu a wuhladachu sněhběłeho hołbja. Minył bě so Krabat, sławny serbski kuzłaŕ, kotrehož bě Čornokołmčanski młynk a kuzłaŕnik zawjedł. Krabat pak so za dobrym prócowaše, pokućeše a skónčnje so złeho ducha cyle wotrjekny a z ćicha swětej dobru nóc da. W Kulowje jeho ćěło ze wšej česću pokhowachu.“

Čitanka Kwětki je wosebity fenomen, wo njej hodźi so wjele napisać – wo jeje serbšćinje, wo jeje ideologiji… Nadźijomnje w přichodźe namakamy k tomu składnosć.

Hendrich Vacek

Ferialny kurs serbšćiny nowe přećelstwa a wjele wjesela wobradźił

“Hdźe tu jenož sym?” To so wospjet prašach, jako mje nawigacija po pućach wuchodneje Čěskeje honješe. Tak kaž loni wotmě so lětsa tež zaso kurs serbšćiny za njeněmskich zajimcow w Budislavje, 200 km južnje Budyšina. Dołhi puć pak bě so na kóncu wudanił. Dojědźech do šikwaneho małeho hotela blisko idyliskeje wjeski wosrjedź zeleneje přirody. Předsyda čěskich přećelow Serbow SPL, Lukáš Novosad, bě mje jako wučerja za serbšćinu přeprosył. Dźělach sej maćernorěčnu wučbu z Benom Bělkom, kiž bě wot njedźele do srjedy pódla, ja přewzach zbytne dny do soboty. Nimo praktiskich rěčnych zwučowanjow, wuwučowachu so wuknjacy tež w gramatice a leksice. Dalši wučerjo běchu runje tak kaž wuknjacy Češa najwšelakorišich akademiskich disciplinow. Najmłódša šulerka běše runje hakle 12 lět stara a so z runje tak wulkim zajimom kaž dorosćeni ze serbskej rěču a kulturu zaběraše. Wosebitosć kursa drje je charakter “crash-kursa”. To rěka, zo so naša skupina wot njedźele do soboty cyły tydźeń intensiwnje ze serbšćinu zaběraše.

Zaměr při tym běše po słowach Lukáša Novosada wšako nimo wuknjenja rěče tež zeznaće serbskeje kultury. Tak běchu sej za kurs dnjowskich hosći ze zajimawymi přednoškami přeprosyli. Předstajachu wosebje stawizniske a rěčne temy. Ale tež emocionalne wobsahi so diskutowachu. Wosebje přinošk knjeni Cordule Ratajczakoweje wo akceptancy serbšćiny w šulstwje abo facit profesora Leoša Šatavy wo Chróšćan zběžku 2001 (Serbja spjećowachu so tam bjezwuspěšnje přećiwo zawrjenju šule) wuwołaštej wjele prašenjow a zajima. K realnemu serbskemu wjerškej běchu SPL pak młodu skupinku serbskich hudźbnikow přeprosyli. Hromadźe hudźachmy, spěwachmy a rejowachmy tak na połčasu kursa srjedu wječor hač do wosrjedź nocy. Wšitke tute dožiwjenja činjachu wobdźělnikow a wučerjow kursa k wulkej swójbje, kiž so tež mjezyčłowjesce jara derje zezna a spřećeli. Za mnje wosobinsce drje běše wučba serbšćiny něšto cyle wosebite. W šuli běch so něhdy bohužel za francošćinu město čěšćiny rozsudźił. Tak móžu jenož jara wobmjezowanje čěšćinu zrozumić. Dźakowny běch tuž swojimaj přećelomaj Hendrichej Vacekej a Chrystofej Peršinej za jeju druhdy trěbny přełožk z jedneje do druheje rěče. Sam sym pak tež zaso něšto čěskeje rěče zeznać móhł. Dale zhonich wo prócowanjach jednotliwcow wo nastajenje onlinoweho serbsko-čěskeho słownika. Po rešeršach zhonich, zo eksistowaše hłuboko w NDRskim času samo tajki słownik, kiž pak dźensa jenož hišće w antikwariaće nadeńdźeš. Sym sej předewzał, na přichodnych posedźenjach serbskich gremijow na wotpowědnym městnje tutón problem narěčeć. Wšako tajki słownik na ferialnych kursach runje tak kaž we šulskej wučbje čěšćiny zasadźić móžeš. Kak so klětu kurs wuhotować móže, so drje hišće wozjewi, snano wšak we Łužicy w Budyšinje, ale to hišće jasne njeje. Sym pak lětsa jara wjesoły był, zo sym był jako wučer přeprošeny a so wšitkim nowym a starym přećelam z wutroby dźakuju.

Damian Dyrlich

Wjelk a jehnjo

.

Wjelk a jehnjo

Iwan Andrejewič Krylow

.

Tón sylny přeco słaboh winuje:

We stawiznach ja wo tym wjele słyšu,

Nic stawizny pak nětko pišu,

Tuž tule wo tym fabla je.

.

W dźeń horcy jehnjo přińdźe k rěčce chłódnej,

Zo piło by. A běhaše Wjelk hłódny

Tam – kajke bě za jehnjo njezbožo!

Wjelk widźi dobytwu, a k njej so měri,

Chce pak, zo wupadało wšo

By zakonske, a křiči: „Kak směš ty z błazniwym

Tym nosom błučić moju wodu z jiłom? 

Haj za lózyskosć tu

Ja hłowu ći nětk wottorhnu!“

„Wjelk česćeny njech moju wotmołwu

Nětk słyši. Prajić směm, zo dele po rěce

Wot njeho piju ja, a piće chłódnjate,

Tu wodu, błučić scyła njemóžu,

Wjelk česćeny njedyrbi hněwać so“.

„Na łži mje winuje to jehnjatko?!

Je lózosć najwjetša na cyłym swěće!

Ja pomnju, zo ty w předposlednim lěće

Mi někotre hrubosće prajił sy.

Sym tule křiwdu zabył, mysliš ty?“

„Ja lěto stary njejsym šće, njech Wjelk mi woda“,

To jehnjo praji. „To snadź bratr twój bě“.

„Ja nimam bratrow“. „Mi wšojedne je,

To dokładnje bě něchtó wašoh roda.

Wy sami, waše psyki, waši pastyrjo,

Mi žanoh dobra ženje njepřejeće,

Hdyž móžno je, mi hnydom zeškodźeće –

Ja z tobu wotliču nětk za wšitko!“

„Ach, na čim wina sym?“ „Mjelč! Mje juž zmučnił sy ty,

A winu twoju rozumić ja njejsym chcył.

Ty samo wina sy, zo njejsym runje syty“.

To rjeknywši, je Wjelk do lěsa jehnjo sćahnył.

.

Přełožił Pawel Dolgopolow

Titanic, zrudny mytos modernych časow

Dźensa lědma čitarja namakaš, kotryž wo Titanicu ženje słyšał njeje. Mnozy widźachu Jamesa Cameronowy sławny film a stawizna Titanica je za nich předewšěm lubosćinska stawizna Jacka Dawsona, sympatiskeho dyrdomdejnika, kiž w Parisu prostitutki molowaše, a jeho lubeje Rose, kotruž jeje mać nućeše, zo by so na bohačka wudała, kotrehož njelubowaše. Realita woprawdźiteho Titanica pak tak romantiska njebě.

Łódź Titanic bu natwarjena w Belfasće w Irskej, na morjo pak wujědźe dnja 10. apryla 1912 ze Southamptona. Někotři so na Titanicu pućować bojachu, dokelž bě tajka přiwěra, zo móže prěnja pławba njezbožowna być, a w poslednim wokomiku ju wotprajichu. Druzy pak dyrbjachu stawka dla na Titanic hić, někotre łódźe mjenujcy njedóstachu wuhlo. Hižo w Southamptonskim přistawje Titanic nimale znjezboži, wón bjezmała do mjeńšeho parnika zrazy, kiž tam kótwicowaše. Někotři pasažěrojo so stróžichu a so rozsudźichu, we francoskim přistawje Cherbourg wostać, hdźež měješe Titanic přistawić. Tež w Cherbourgu wotmě so njepřijomna podawizna: jedyn namórnik sej mjezwočo wočorni a při štwórtym – slepym – wuhenju započa skakać a rejić. Tež tu so někotři pućowacy nabojachu a radšo we Francoskej wostachu. Tak sej woni žiwjenje wuchowachu.

Někotři pasažěrojo na Titanicu njeběchu mjenje zajimawi hač Jack Dawson a Rose. Na nim pućowaštaj na přikład dwaj Łaćonskoameričanaj baskiskeho pochada, Ramón Artagaveytia a Manuel Ramírez Uruchurtu. Ramon Artagaveytia bě so narodźił w Uruguayu, ale hižo něšto lět bě žiwy w Argentinskej. W lěće 1871, hišće we starej domiznje, bě dožiwił woheń na łódźi America blisko přibrjoha Punta Espinillo. Na tutej łódźi bě pućowało 164 pasažěrow, wjetšina bě zahinyła, jenož 65 bě so wuchowało. Don Ramón bě do morja skočił a k brjohu płuwał. Z tutoho dožiwjenja měješe wón trawma, jemu so druhdy dźiješe, zo wšo dokoławokoło njeho so pali, zo žiwi ludźo so pala, a słyšeše křik „Woheń!“. Hdyž bě na łódźi, woblěkaše sej płuwanski lac a běžeše na łubju. W starobje 71 lět Ramón Artagaveytia na Titanicu zahiny.

Manuel Ramírez Uruchurtu bě mexiski prawiznik a politikar, jenički Mexičan na Titanicu. Don Manuel bě spřećeleny z politikarjom Ramónom Corralom, přiwisnikom diktatora Porfiria Díaza. Po diktatorowym padźe dyrbješe don Manuel do Europy ćeknyć, hdźež zetka so ze swojim přećelom Ramónom Corralom. Wón chcyše so do Mexika z francoskeho přistawa Cherbourg z parnikom Paris wróćić, ale jeho znaty Guillermo Obregón jeho přeswědči, zo by sej z nim kartku wuměnił a na Titanicu pućował. Hdyž so Titanic tepješe, dósta don Manuel jako zapósłanc parlamenta městno we wuchowanskim čołmje čisło 11, ale pasažěrka druheje rjadownje Elizabeth Ramell Nye (29 lět) prošeše, zo bychu ju do čołma wzali, dokelž w New Yorku na nju pječa jeje mandźelski a syn čakaštaj. Don Manuel jej potajkim swoje městno přewostaji, prošeše ju jenož, zo by jeho žonu a sydom dźěći w Mexiku wopytała a jim wo poslednich wokomikach jeho žiwjenja powědała. Elizabeth Nye to hakle dwanaće lět pozdźišo sčini. W lěće 1912, jako so Titanic podnuri, njeměješe wona dźěći.

Wosebje hnujaca bě stawizna dweju hólčkow z Titanica. Jeju nan Michel Navrátil bě słowakski krawc z města Sereď, kiž bě so do Francoskeje přesydlił a tam za prominentne wosobiny šiješe. Wón so z Italčanku Marcelle woženi a měješe z njej dwě dźěsći, Michela (Lolo, za čas podnurjenja Titanica 4 lěta) a Edmonda (Momo, 3 lěta). Marcelle z dźěsćomaj muža wopušći a wón so rozsudźi, zo dźěsći skradźu wotwjedźe a z nimaj do Ameriki ćeknje. Wón sej wot přećela Louisa Hoffmana jeho pućowanski pas wupožči a jako Louis Hoffman z hólčkomaj do Southamptona wotjědźe. Wottam so na Titanicu do New Yorka wjezeše. Ludźom na parniku wón praješe, zo je wudowc a zo chce w Americe nowe žiwjenje započeć. Wšě běchu přeswědčeni, zo dźe wo francosku swójbu. Hdyž so Titanic nurješe, dowolichu hólčkomaj do wuchowanskeho čołma zastupić, ale jeju nan dyrbješe na łódźi wostać. Hdyž wuchowani pasažěrojo w New Yorku přistawichu, francoski diplomat spyta, z Michelom a Edmondom so francosce rozmołwjeć, ale wonaj jeho njerozumještaj. Potom z nimaj druzy diplomatojo rěčeć spytachu; hakle hdyž awstriski konsul započa čěsce rěčeć, Michel jeho wobja. Potom hižo njebě ćežko, jeju mać w Europje namakać a ju do Zjednoćenych statow přeprosyć, zo by swojej dźěsći domoj wotwjezła.

Njedźela 14. apryla bě posledni dźeń Titanicu. Rano w jědźerni prěnjeje rjadownje wotmě so Boža słužba, kotruž kapitan Edward John Smith nawjedowaše. Wěriwi spěwachu kěrluš O God, our Help in Ages Past, kotrehož słowa bě Isaac Watts, wosebje nadarjeny jendźelski wučenc, napisał. W nocy w 23.39 hodź. zrazy Titanic do lodoweje hory. Pytnychu to jenož ći, kotřiž na najnišej łubi pućowachu. Druzy pasažěrojo zrozumichu hakle, jako łódź zasta, zo bě so něšto stało. Woni docyła njewěrjachu, zo dźe wo něšto wažne. Woni stewardow prošachu, zo bychu wonka na łubi pohladali, što bě so stało, žortowachu a potom so tež z kuskami loda zabawjachu.

Ale Titanic započa so podnurjeć. To bě jara chutna situacija, dokelž łódź njeměješe dosć wuchowanskich čołmow – jenož za něhdźe třećinu pućowacych a namórnikow. Łódźotwarc Thomas Andrews bě namjetował, zo by Titanic wjace tajkich čołmow dóstał, ale jeho předstajeni měnjachu, zo hdy by łódź wjace wuchowanskich čołmow měła, njebychu so pasažěrojo na hornjej łubi komodnje wuchodźować móhli. Nimo toho bě na započatku jenož jara mało pućowacych zwólniwych, do wuchowanskich čołmow zastupić. Wjetšina so boješe, zo so na zymnym morju zazymni. Tohodla oficěrojo dowolichu, zo bychu do prěnich čołmow tež mužojo zastupili, pozdźišo do nich jenož žony a dźěći pušćachu. W prěnich wuchowanskich čołmach wosta wjele njewobsadźenych městnow.

Blisko Titanica kótwicowaše ameriski parnik Californian. Jeho wobsadka pytny, zo je blisko druha łódź, ale jej so zdaše, zo dźe wo mjeńši parnik, nic wo Titanic. Hačrunjež namórnicy rakety Titanica widźachu, myslachu sej, zo so pućowacy na wonej łódźi z nimi zabawja. Hakle rano, hdyž bě hižo přepozdźe, zhonjachu, zo bě njeznata łódź Titanic a zo je so podnuriła.

Titanic podnuri so póndźelu 15. apryla we 2.20 hodź. rano. Ameriski parnik Carpathia jemu na pomoc spěchaše, ale jeho wobsadka móžeše jenož tych wuchować, kotřiž běchu w čołmach. Jako so Titanic podnuri, wjetšina pasažěrow a namórnikow w płuwanskich lacach do wody skoči, ale nimale wšitcy zahinychu – woni w zymnym morju zmjerznychu.

Někotři ludźo běchu přeswědčeni, zo běchu tutu jendźelsku łódź Irojo zakleli, kotřiž běchu ju natwarili. Druzy měnjachu, zo bu Titanic wot samoho spočatka zaklaty, dokelž pječa měješe serijowe čisło 390904, kotrež hodźi so čitać „NO POPE“, to rěka „žadyn bamž“. To pak njetrjechi, dokelž Titanic tuto čisło ženje njeměješe.

Z Titanicom bě na wěste wašnje zwjazany ameriski spisowaćel Morgan Andrew Robertson, syn kapitana na sewjeroameriskich Wulkich jězorach (Great Lakes). Wón na Titanicu njepućowaše, ale w lěće 1898 wuńdźe jeho krótka nowela Futility wo britiskim zamórskim parniku Titan, kiž srjedź Atlantika do lodowca zrazy, a dokelž dosć wuchowanskich čołmow njeměješe, wjetšina pasažěrow zahiny. Podobnosć z Titanicom bě wulka. Nimo toho wuda wón w lěće 1914, jako hišće nichtó na nadpad Japanskeje na hawaiiski přistaw Pearl Harbour njetukaše, powědančko wo tym, kak Japanjenjo bjez toho, zo bychu wójnu připowědźili, Zjednoćene staty nadpadnychu, wosebje pak ameriske łódźe nadpadowachu, kotrež na Hawaii płuwachu. Měješe snano Morgan Robertson wěšćerskeho ducha…?

Titanic měješe sydom łubjow, ale Jack Dawson ani jeho lubka Rose na žanej z nich ženje njesteještaj. To pak njerěka, zo nima Titanic wěstu mytisku dimenziju. Hdy by so za Homerowy čas potepił, snano njeby Platon wo Atlantis pisał, ale wo Titanicu. Nic wo kraju, kotryž morjo póžrě, ale wo hordoznej łódźi, kotruž bóh Poseidon potepi a tak čłowjeka pochłosta, kotryž chcyše so porno njemu powyšić…

Hendrich Vacek

Prjatkowanje

                                                                                  Jan 14,23–27

Witam Was wutšobnje na prědnem dnju swětk. Tekst stoj napisany we ewangeliju swětego Jana we 14-tem stawje wót 23. až do 27. štucki: Jezus wótegroni a źašo k njomu:

Chtož mě lubujo, ten buźo mójo słowo źaržaś, a mój Wóśc buźo jogo lubowaś, a my buźomy k njomu pśiś a wobydlenje pódla njogo wucyniś. Chtož mnjo njelubujo, ten njeźaržy móje słowa; a to słowo, kótarež wy słyšyśo, njejo mójo, ale togo Wóśca, kenž mě pósłał jo. Take som ja wam gronił, až som hyšći pódla was był. Ale ten troštaŕ, ten swěty Duch, kótaregož Wóśc we mójom mjenju buźo pósłaś, ten samy buźo was wšykno wucyś a was rozespominaś wšyknogo togo, což ja wam gronił som. Měr wóstajiju wam, swój měr wam dawam; ja njedaju wam, ako swět dawa. Waša wutšoba se njeslěkaj a se njebój.

Jo, luba wósada! Njechamy ako kśesćijany cesto pšawje měś? My comy jadnogo atraktiwnego fararja měś, až se w našej wósaźe něco stanjo. My comy jaden rědny Bóžy dom měś, až se tam nutśikach derje cujomy, comy měś wjele źiśi w kśesćijańskej swójźbje, až my naźeju za pśichod we wósaźe mamy, comy wjele pomocnikow měś, gdyž se něco twari, comy měś zarědowanja we wósaźe, až se tež druge wu nas derje cuju. Ale njegótujomy cesto ten drugi kšac prědk togo prědnego? To wšykno pak jo móžno, gdyž nam Bog k tomu swójogo swětego Ducha dajo. To su wšykno naše žycenja, a źinsa su swětki, a my trjebamy togo swětego Ducha a z tym nazgónijomy lubosć. Jo, my smy žywe wót teje lubosći, kótaruž dostawamy a dalej dawamy. Lubosć njamóžomy kupiś abo ju sami gótowaś, wóna wóstanjo jaden dar.

Jo, Bog co swójej wósaźe nejwětšu lubosć dariś, až ta wósada na swěśe žywa byś móžo. Jo, Bog ma nas lubo. Kak wón to gótujo? Jo, rownož tak, kaž my to cynimy, gdyž někomu něco darimy a dar rědnje zapakujomy. Bog pak zapakujo swóju lubosć do swójogo słowa, až wóna pśez naše wucho dłymoko do našeje wutšoby źo, a až se žednym wopacnym zacuśim njepódajomy, a my wěmy, až wón to tak měni, kaž wón to groni. To słowo bydli we nas a we nas jo wokoło nosymy. Pśecej zas jo doprědka holujomy a pón tyknjomy jo zasej pšec kaž bogaty pókład. My trjebamy swětego Ducha, až my nazgónjenja z wěru gromaźiś móžomy.

Pśecej zas słyšymy wót staršych luźi, kótarež wót jich žywjenja powědaju, wót dobrych a wót śěžkich dnjow, a co su sami dožywili w tych cełych lětach. Te cełe tšojenja wugótuju jich žywjeńske nazgónjenja. Na tu wašnju zgónijomy, kak su tu wěru wužywali a ku dowěrje Bogu žywe byli. Jo, z naźeje a dowěry su pśecej zasej pócerali, to jo jich žywjenje bogate gótowało a skšuśiło jich wěru. My trjebamy swětego Ducha, aby změrom žywe byli. Chtož měr ma, tomu se źo derje. Kuždy co měś měr we žywjenju, a to tež mjazy ludami na cełem swěśe. Póžedanje za měrom a pšawdosću, za wěstosću a dowěru njejo drje žednje tak wjelike było kaž nět we našych dnjach. Gdyž měr se kněžy, stoj nam pśichod wótcynjony, a źož měr bydli, tam stej pśijaśelnosć a gluka suseda a luźe su spokojom. Źož měr našo žywjenje póstaja, tam jo pšawdosć doma. Chtož we měrje žywy jo, ten tež póznajo gódnosć a zmysł swójogo žywjenja. Žeden cłowjek, žeden lud, žedna wósada njamóžo bźez měra žywa byś, abo wóni rozpadnu. Wjele idejow dajo, kaž se měr na swěśe zdźaržaś a skšuśiś móžo, ale dajo tež wjele rozpadankow.

Luźe se chopinaju waźiś dla małych wěcow, su njespokojne z tym, což maju, a worduju zawidne na drugich. Smy-li južo bogate, pón comy hyšći bogatše byś. Chude su chude a worduju hyšći chudše. Tu njepšawdosć njamóžomy ceło ze swěta spóraś.

Jezus Christus pśipowěźejo a dajo nam togo swětego Ducha, až my to wopacne pušćijomy a to pšawe popadnjomy. Jezus Christus dajo nam togo swětego Ducha, až se naša dobra wóla pśecej zasej njerozbijo, ale ju dožywijomy a se winšujomy měr na zemi. Źinsa a pśecej comy Boga za swójim swětym Duchom prosyś. To jo naš prědny kšac, pón móžomy tež tych wjele drugich kšacow cyniś a byś jadna wěrjeca wósada.

                                                                                                          Amen

Helmut Kurjo

Jutry w Serbach

Njebjelčanscy křižerjo so domoj wróća (Awtor Julian Nyča, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons)

Nět nawróća so ptačata

A nalěćo nam připowědźa

A trawički so zazelenja

Wot sylzow rosy wočerstwjene.

Tež ptački swoje hnězda znaja

Hač baćon abo łastojčka

Haj, jich lońše hnězdaška

Jich witaja, sće zaso doma.

Nětk dyrbja měć so do spěcha

A rjedźić a wšo přihotować,

Zo by mać přiroda jim wobradźała

Do hněžkow nowe žiwjeńčka.

Tež wonka wšitka Boža stwórba

So hotuje na jutrońčku.

W bujnym kćěwje wšitke štomy,

Kerki, kwětki, Boha chwala.

Tu cyła wulka Boža stwórba,

Wšě haleluja zdychuja,

Hdyž hłosy křižerjow jim mócnje

W trunach jutrow zaklinča.

Tež tupot koni k tomu słuša

A pyšnosć kóždoh’ jednotnje

Tež woni swjatosć začuwaja,

Haj, tónle dźeń je jónkrótny.

Njech Boža stwórba žohnuje

Wopor konja, křižerja.

Njech je tež dale nam wšěm miła

Mać tróštarka a kralowna.

Nětko pak mać Boža čaka

Na swojich dźěći, křižerjow,

W Róžeńčanskej swjatnicy, hdźež mać wo zakit proša,

Kiž jeje syna sławjachu.

Regina Šołćina

福島第一 Fukuśima pó 10 lětach

Ja wjelgin rad myslim slědk na swój rědnučki cas w Japańskej: na swóje małke bydlenje w bliskosći rěki Hirose, na woglědy do buddhistiskich tempelow, na młoge drogowanje do Tokija ze spěšnikom Shinkansen źěła swěteje góry Fujiyama a wjele, wjele dožywjenjow z japańskimi luźimi. W prowincy Tohoku som se tak derje cuł, až som se pśemyslił, na pśecej tam wóstaś.

Sendai, kenž jo głowne město prowincy Tohoku. Prězy mójo bydlenje pśi rěce Hirose.

Ta zelena krajina mójich cowanjow jo pśišła pśed 10 lětami do głownych powěsćowych wusćełanjow na cełem swěśe. Wót swójich pśijaśelow som dostał tšašne bildki wuglědajuce ako inferno. Njejsom mógał se pśedstajiś, až w pówabnej Japańskej něco takego jo móžne. Ceło zacwiblowany jo mě pśijaśel pisał, až połoženje jo kradu bźeznaźejne. Žeden pśichod za sebje a familiju w Japańskej wěcej njewiźi a lěc njamógu wšykne do Nimskeje wudrogowaś.

Co jo se stało? Symboliskej cyfry w Americe stej 9–11; za Japanarjow to stej 11–3: 11. měrca 2011 jo se tšojło mócne móŕske rdžanje w Pacifiku, něźi 100 km pśed pśibrjogom Tohoku. Jo trało jano 2 min, ale napórało wjele škódow. Wušej togo jo zawinowało nejwětšy tsunami w japańskej historiji. Wót togo casa stoj wšuźi w leksikonach za tu katastrofu „zemjerdžanje w Tohoku”. Głowna kupa Honšu jo se pósunuła wó 2 m, a zemska wós jo se wótchyliła wó 16 cm. Slědujucy tsunami jo měł 180 km šyroku gigantisku žwału wó wusokosći 3 m do 40 m. Wušej 20000 luźi jo wumrěło. Centrum znicenja jo był městaško Minamisanriku, kótarež jo žwała ceło póžrěła a něźi 9000 wobydlarjow zalała.

Apokalyptiski wobraz mójogo pśijaśela Takashi Sekiguchi. Wón jo jen pśirownał wobrazoju Noachowego kašća (Gustav Doré: Le lâcher de la colombe, 1870).

To stej prědnej dwě katastrofje, zawinowanej wót pśirody. Za tśeśu katastrofu jo cłowjek sam zagronity. 12 to 15 m wusoka žwała tsunamija jo prasnuła teke na milinaŕnju Fukuśima nr. 1, kótaraž jo była w 60ych lětach natwarjona ako prědna jědrowa milinaŕnja Japańskeje direktnje pśi brjogu Pacifika. Take tšachoty njejsu byli pśedwiźone: Šćitna murja jo jano 2 m wusoka była. W slědu wódoweje masy situaciju njejsu wěcej mógali kontrolěrowaś: Wótpołdnja 11 měrca jo eksploděrował prědny blok milinaŕnje. Chłoźenje jo wupadnuło a jo pśišeł k jědrowemu rozškrěśeju w tśich reaktorach.

Gaž źinsa glědam hyšći raz na te wobraze a wideja, łdzy mě ronje. Atomowa katastrofa we Fukuśimje jo rezultat mytosa wěstosći. Móje kolegi fyzikarje a inženjery su wěrili, až wšykno, což se móžo staś, maju pód kšutu kontrolu. Take inferno pak móžo se wóspjetowaś wšuźi na swěśe, źož se mysli, až maju taku wusoko wuwijanu technologiju a wšykno jo perfektnje zawěsćone. Ta wěstosć, až wšykno jo pśeorganizěrowane se něnto teke w Nimskej wuzgubijo, w drugem zwisku w casu pandemije.

Typiska bildka bźezmócnosći pó jědrowej katastrofje (z lista wót Takashi Sekiguchi).

Nikola Tesla, sławny elektroinženjer ze Serbiskeje, jo gronił, až atomowa energija njedajo se wužywaś, daniž we wójnje, daniž w ciwilnem žywjenju. Nimske politikarje su to skóńcnje rozměli, ako su pśed 10 lětami wótstup wót jědroweje energije wobzamknuli. Siegmar Gabriel jo tencas gronił, až atomowa energija jo ako startowaś z lětadłom a njewěźeś, źo jo móžno pśizemjeś. Pšawje ma: Hyšći źinsa njamamy žedno pśizemišćo. To groni w tom paźe: Dokóńcne składowanišćo za atomowe wótpadki se wšuźi pyta, teke we Łužycy.

Śim groznej su 10 lět pó katastrofje problemy we Fukuśimje: Nichten njewě, kak dłujko buźo traś, wšo do rěcha spóraś. Žedna technologija njeeksistěrujo, kak wobchadaś z promjenjecym materialom z reaktorow. Dotychměst jen jano wochłoźuju a producěruju tšašnje wjele radioaktiwnje kontaminěrowaneje wódy, kenž kśě spusćiś do mórja, dokulaž ju niźi njamógu wěcej składowaś. Zrumowanje a wótpóranje wótpadankow trjeba pó wšom zdaśu dalšych 30 do 40 lět. Zastupniki japańskego kněžaŕstwa su wuznali, až dopołne zasej zasedlowanje ewakuěrowanego wobydlaŕstwa wót 150000 luźi we cełej prefekturje Fukuśima drje njebuźo móžne wusokego stopjenja promjenjenja dla.

Což Japańsku nastupa, wóstanjom skeptiski. Zasej wiźe koncerny swóju šansu, wjelike pjenjeze z jědroweju techniku zasłužyś. Až do lěta 2019 su w Japańskej cowali, až olympiske graśa daju zemju móžnosć, ceły dezaster zabydnuś. Tšašnje wjele pjenjez wót wušej 22 miliardow € su plumpali do pśigótowanja. Něnto jo pak z koronu jasne, až žedna japańska lěśojska bajka njebuźo. Protesty pśeśiwo olympiaźe a zbrojśeju pjenjez pśiběraju.

„Luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu“ (Bertolt Brecht, Wójnska fibla). 10 lět pó rozbuchnjenju reaktorow w milinaŕni Fukuśima se znowa naraźijo w Europje, wužywaś jědrowu energiju ako pśewšo ekologisku alternatiwu. Zašćitowarje jědroweje energije pśiśpiju cłowjestwoju, wěsće składowaś atomowy wótpad na ¼ milion lět. Rownocasnje maju za njezamóžne, składowaś energiju słyńca, kótaraž jo wob źeń zezběrana. Lubjej kśě wukludnu atomowu milinaŕnju pśi rěce město wětšowych milinaŕnjow, kótarež skazyju rozglěd.

Wěrnosć jo, až późěl wobnowjeńskich energijow nadalej pśiběra. Wót 42 % w lěśe 2019 jo stupał na łoni 47 % w Nimskej. K prědnemu razoju jo měła wětšowa energija nejwětšy późěl na do seśi zapušćoneje miliny a nic fosilne žrědła.

Dr. habil. Hartmut S. Leipner (Žylowk a Hala nad Solawu), fyzikaŕ na uniwersiśe Mjertyna Luthera w Hali a Wytparku